Uranın zənginləşdirilməsi müasir dünyada ən çox müzakirə olunan texnoloji proseslərdən biridir. Bu, sadəcə elmi proses deyil — nüvə energetikası, silahların yayılmaması və beynəlxalq siyasətin kəsişdiyi nöqtədir. Xüsusilə İranın nüvə proqramı kontekstində tez-tez xatırlanan bu proses, həm dinc, həm də hərbi məna daşıyır.

Uran — kimyəvi elementlərin dövri cədvəlində 92-ci yerdə olan radioaktiv metaldır. Təbiətdə əsasən üç izotop şəklində rast gəlinir: U-238 (təxminən 99,3%), U-235 (0,7%) və çox az miqdarda U-234. world-nuclear

İzotoplar eyni sayda protona (92), lakin fərqli sayda neytrona malikdirlər. Bu fərq onların fiziki xassələrini müəyyənləşdirir.

• U-235 —parçalanan izotopdur. Yavaş neytronlarla asanlıqla parçalanaraq zəncirvari nüvə reaksiyası yaradır və böyük enerji buraxır. Nüvə reaktorlarında və silahlarında istifadə olunur.
• U-238 — stabil və parçalanmaya davamsızdır (yalnız sürətli neytronlarla reaksiya verə bilir). O, əsasən “zəiflədilmiş uran” kimi istifadə olunur və ya neytron udaraq “Plutonium-239”-a çevrilir. uranium-235-238

Təbii uranda U-235-in miqdarı reaktorlar üçün yetərli deyil (əksər reaktorlar 3-5% zənginlik tələb edir). Buna görə də U-235-in konsentrasiyasını artırmaqla zənginləşdirmə prosesi aparılır. iaea.org

Zənginləşdirmə prosesi necə işləyir?

Ən geniş yayılmış üsul qaz sentrifuqasıdır.

• Uran filizi “sarı tort” (yellowcake — U₃O₈) halına gətirilir.
• Kimyəvi reaksiyalarla uran hexafluorid (UF₆) qazına çevrilir.
• Bu qaz yüksək sürətlə fırlanan sentrifuqalara (minlərlə vahid kaskad şəklində) daxil edilir.
• Sentrifuqa fırlanarkən ağır U-238 molekulları divara, yüngül U-235 molekulları mərkəzə yığılır. nrc.gov

Proses “kaskad” prinsipi ilə işləyir — hər mərhələdə bir az zənginləşdirilmiş qaz növbəti sentrifuqaya verilir.

Zənginləşdirmə səviyyələri və təhlükə həddi

• LEU (Low Enriched Uranium): 3–5% (əksər enerji reaktorları üçün).
• HALEU: 5–20% (bəzi yeni reaktorlar üçün).
• HEU (Highly Enriched Uranium): 20%-dən yuxarı.
• Silah dərəcəli (Weapons-grade): 90%+ U-235. armscontrolcenter

20% həddi kritik hesab olunur, çünki 0%-dən 20%-ə qədər zənginləşdirmə işin 90%-ni təşkil edir. 20%-dən 90%-ə keçid isə nisbətən daha sürətli olur. Bu səbəbdən beynəlxalq nəzarətçilər (IAEA) 20%-i “qırmızı xətt” sayırlar. world-nuclear

Zənginləşmiş uranın “zəiflədilməsi” nədir?

Yüksək zənginləşdirilmiş uran (HEU) təbii və ya zəiflədilmiş uranla qarışdırılaraq aşağı səviyyəyə endirilir. Bu, silah materialını mülki yanacaq halına salmaq üçün istifadə olunur və nüvəsilahsızlaşdırma proqramlarının (məsələn, ABŞ-Rusiya “Megatons to Megawatts”) əsas elementidir. wise-uranium

Əgər 440 kq 60%-lik zənginləşdirilmiş uran varsa

2026-cı ilin əvvəlində IAEA hesabatlarına görə İranın 60% zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı təxminən 440 kq civarındadır. Bu miqdar nəzəri olaraq 90%-ə çatdırılsa, 9-10 nüvə başlığı üçün kifayət edə bilər. 60%-dən 90%-ə keçid texniki cəhətdən nisbətən sürətli mərhələdir. 

Bu materialın böyük hissəsinin İsfahan yeraltı kompleksində saxlanıldığı güman edilir. ABŞ və beynəlxalq tərəflər bu ehtiyatın “downblending”i və ya üçüncü ölkəyə (məsələn, Çinə) verilməsini təklif edir. aljazeera

Nəticə

Uranın zənginləşdirilməsi — insanlığın ən güclü enerji mənbələrindən birini idarə etmək bacarığıdır. Lakin eyni texnologiya dağıdıcı silahlara da yol aça bilər. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (IAEA) nəzarəti, şəffaf monitorinq və diplomatik razılaşmalar bu sahədə ən vacib alətlərdir.

Elmi baxımdan proses tam şəffafdır, lakin onun geopolitik tətbiqi hələ də qlobal təhlükəsizliyin ən həssas məsələlərindən biri olaraq qalır.