Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində və hibrid müharibə şəraitində informasiya məkanı dövlətlərin milli təhlükəsizliyinə, xarici siyasət prioritetlərinə və regional nüfuzuna təsir göstərən ən həssas cəbhəyə çevrilmişdir. Xüsusilə regional güc mərkəzi kimi formalaşan, öz suverenliyini tam bərpa edən və qlobal logistik layihələrin mərkəzində dayanan Azərbaycan Respublikası zaman-zaman müxtəlif xarici media platformalarının hədəf yönümlü, qərəzli və manipulyasiya xarakterli kampaniyaları ilə üz-üzə qalır. Bu qəbildən olan media qurumları sırasında Ukraynanın ən böyük ingilisdilli nəşrlərindən biri hesab edilən “Kyiv Post” xüsusilə diqqəti cəlb edir.

İllər ərzində mülkiyyətçilərinin və idarəçi heyətinin dəyişməsinə rəğmən, bu nəşrin Azərbaycana qarşı yürütdüyü qeyri-obyektiv və birtərəfli informasiya siyasəti dəyişməz xətt olaraq qalmaqdadır. Beynəlxalq arenada "müstəqil və azad jurnalistika" devizi altında çıxış edən bu platforma, əslində regional reallıqları təhrif etmək, Azərbaycanın Qarabağ Zəfərini və tarixi ədaləti bərpa etməsini görməzdən gəlmək, habelə humanitar diaspor fəaliyyətlərini belə "tələ müsahibə" metodları ilə siyasi spekulyasiya obyektinə çevirmək yolunu seçmişdir.

Lakin “Kyiv Post”un yürütdüyü bu dezinformasiya və qərəz xəttinin pərdəarxası məqamlarına nəzər saldıqda, onun daxilində tətbiq edilən korporativ və siyasi senzuradan tutmuş, rəhbərliyində dayanan fiqurların bioqrafiyasındakı qaranlıq məqamlara qədər uzanan zəncirvari bir şəbəkə aşkarlanır. Təqdim etdiyimiz bu araşdırmada, nəşrin Azərbaycana qarşı apardığı təxribat xarakterli kampaniyaların real nümunələri ilə yanaşı, qəzetin idarəçiliyini ələ keçirmiş şəxslərin kəşfiyyat və təsir müharibələrinin "boz zonası" ilə mümkün əlaqələrinə dair şübhəli faktlar analiz edilir.

Faktyoxla “Kyiv Post” nəşrinin Azərbaycana qarşı qərəzinin səbəblərini araşdırmağa çalışıb.

“Kyiv Post” Ukraynanın tanınmış ingilisdilli qəzetidir (və hazırda əsasən onlayn media kimi fəaliyyət göstərir). 1995-ci ildə Kiyevdə amerikalı iş adamı Ced Sunden (Jed Sunden) tərəfindən təsis edilib. O vaxtdan bəri nəşr Ukrayna haqqında xarici auditoriya üçün əsas ingilisdilli mənbələrdən biri kimi tanınır.

Müxtəlif dövrlərdə qəzetin sahibliyi aşağıdakı ardıcıllıqla dəyişib:

• 1995–2009: Ced Sunden tərəfindən təsis və idarə olunub.
• 2009–2018: Pakistan əsilli britaniyalı iş adamı Məhəmməd Zahur (“İstil Group”) qəzetin sahibi olub.
• 2018-ci ildən: Odessalı iş adamı Adnan Kivan (Suriya mənşəli Ukrayna vətəndaşı, “KADORR Group”-un təsisçisi) tərəfindən satın alınıb.
• 2024-cü ildən: Adnan Kivanın vəfatından sonra sahiblik hüququ oğlu Ruslan Kivana (“Bisnesgroupp LLC” vasitəsilə) keçib. Hazırda şirkətin CEO-su Lük Şenye (Luc Chénier), baş redaktoru isə Boqdan Nahaylodur.

Qəzet 2025-ci ildə 30 illiyini qeyd edib və "Ukraynanın qlobal səsi" kimi öz mövqeyini xüsusi vurğulayır. Onun əsas oxucu kütləsi xaricdə yaşayır (təxminən 97%). “Kyiv Post” Ukrayna siyasəti, iqtisadiyyatı, müharibə və beynəlxalq münasibətlər haqqında xəbərlər, təhlillər və araşdırmalar dərc edir.

Bütün bunlara rəğmən, öz jurnalistlərinin söz azadlığına və redaksiya suverenliyinə qəsd edən, daxildə sahibkar senzurasının tətbiqinə çalışan bir media orqanının, onların işinə və fəaliyyətinə heç bir aidiyyəti olmayan bir dövləti söz azadlığında və senzurada qınaması klassik riyakarlıq nümunəsidir.

Həmin dövrdə nəşrin daxilində baş verənlərə nəzər salaq.

8 noyabr 2021-ci ildə “Kyiv Post” nəşrinin sahibi Adnan Kivan media siyasətini yenidən “formalaşdırılması” bəhanəsi ilə redaksiyanın fəaliyyətinin müvəqqəti olaraq dayandırıldığını elan edib. Kivanın bəyanat yaydığı gün “Kyiv Post” əməkdaşlarının nəşrin rəsmi saytına və feysbuk səhifəsinə giriş-çıxışları birmənalı olaraq bağlanılıb.

Eyni zamanda, nəşrin əməkdaşı, jurnalist Anna Miroşnyuk redaksiyanın rəsmi bəyanatı kimi qələmə verilən məlumat yayıb. Həmin məlumatda “Kyiv Post”un bütün komandasının (təxminən 50 nəfər, o cümlədən uzun illər baş redaktor vəzifəsini icra etmiş Brayan Bonner) tam heyətlə işdən çıxarıldığı bildirilib.

BBC-nin yazdığına görə, Adnan Kivan ilkin olaraq redaksiya heyətinin işinə birbaşa qarışmayıb, lakin sonradan kollektivə “hakimiyyəti daha az tənqid etmək” barədə ciddi tapşırıqlar verməyə başlayıb.

“Kyiv Post”-un xüsusi buraxılışlar üzrə redaktoru Tamara İstomina “Detektor media”ya açıqlamasında bildirib ki, kollektiv ilə nəşrin sahibi arasındakı münaqişə qəzetin ukraynadilli versiyasının fəaliyyətə başlayacağı barədə anonsdan sonra kəskinləşib. Ukraynadilli “Kyiv Post” layihəsinə rəhbərlik etmək missiyası, eyni zamanda yenə Kivana məxsus olan Odessanın “7-ci kanal”-ının sabiq baş redaktoru Yelena Rotariyə tapşırılmalı idi. Lakin jurnalistlər mövcud redaksiyadan yan keçməklə reallaşan bu birtərəfli təyinata etiraz ediblər.

İşdən çıxarılan peşəkar redaksiya heyəti Darya Şevçenkonun rəhbərliyi altında dərhal “The Kyiv Independent” adlı yeni müstəqil media platforma təsis ediblər.  “Kyiv Post”un boş qalan baş direktoru vəzifəsinə isə daha əvvəl (2016–2018-ci illərdə) də bu nəşrə rəhbərlik etmiş Lük Şenye gətirilib.

Lakin yeniliklər bununla bitməyib. Gərgin və qalmaqallı kütləvi ixtisarlardan cəmi bir neçə həftə sonra, 24 dekabr 2021-ci ildə Boqdan Nahaylonun yeni baş redaktor təyin edilməsi Ukrayna mediasında böyük müzakirələrə səbəb oldu. Onu qəzet sahibinin apardığı "təmizləmədən" sonra redaksiyanın müstəqilliyini zəiflətmək bahasına bu postu qəbul etməkdə və rəhbərliyin yeni siyasi xəttinə loyal yanaşmaqda ittiham edənlər olub. Xüsusilə Ukraynanın nüfuzlu media resursları olan "Detektor Media" və "The New Voice of Ukraine" bu təyinatı köhnə komandanın etirazları fonunda geniş işıqlandırıblar. "Sərhədsiz Reportyorlar" (RSF), Avropa Jurnalistlər Federasiyası (EFJ) və digər beynəlxalq təşkilatlar sahibkarın bu sərt hərəkətini azad jurnalistikanın müstəqilliyinə birbaşa təhlükə kimi qiymətləndiriblər.

İşi boykot edən və qəzetdən uzaqlaşdırılan ukraynalı jurnalistlər rəsmi bəyanatlarında bildiriblər ki, Adnan Kivanın "təmizləməsindən" sonra fəaliyyətini bərpa edən yeni "Kyiv Post" artıq əvvəlki tam müstəqil redaksiya xəttini qoruya bilməyəcək və yeni rəhbərlik sahibkarın siyasi və biznes maraqlarına daha loyal xidmət edəcək. “The Kyiv Independent” kollektivi rəsmi olaraq bəyan edib ki, Nahaylonun rəhbərliyi ilə yenidən açılan “Kyiv Post” layihəsinin onlarla heç bir əlaqəsi yoxdur və bu, sadəcə "müstəqilliyini tamamilə itirmiş" bir brendin süni bərpası cəhdidir.

2021-ci ilin dekabrından bu günə kimi “Kyiv Post”un baş redaktoru vəzifəsində çalışan Boqdan Nahaylonun kimliyinə də mütləq nəzər salmalıyıq.

Boqdan Nahaylo (14 dekabr 1952, Vulverhempton ş., Böyük Britaniya) — Ukrayna əsilli, britaniyalı jurnalist, publisist, diplomat, siyasi analitik, Ukrayna və keçmiş SSRİ ölkələri üzrə tanınmış mütəxəssisdir.

O, İngiltərədə SSRİ dövründə Ukraynadan köçmüş qaçqın ailəsində (valideynləri Kiyev və Ternopil vilayətlərindən köçüblər) doğulub. Uşaqlıq illərindən Ukrayna diasporunun mədəni-ictimai həyatında fəal iştirak edib, Ukrayna şənbə məktəbində təhsil alıb.

• Təhsili: 1974-cü ildə Lids Universitetində bakalavr, 1975-ci ildə isə Manitoba Universitetində Müasir Şərqi Avropa Tarixi üzrə magistr dərəcəsi alıb.
• İlk fəaliyyəti: 1978–1982-ci illərdə “Amnesty International” təşkilatında SSRİ-də insan hüquqlarının pozulması hallarını araşdırıb və vicdan məhbuslarının hüquqlarını müdafiə edib.
• Beynəlxalq media: Jurnalist kimi Böyük Britaniyanın "Times", "Guardian", "Observer", "New Statesman", "Spectator", "Index on Censorship" və ABŞ-ın "The Wall Street Journal" kimi nüfuzlu nəşrləri üçün məqalələr müəllifi olub.
• “Azadlıq radiosu”: 1984-cü ildən "Azadlıq radiosu”-nun Münxen (Almaniya) ofisində çalışıb, o cümlədən 1989–1991-ci illərdə radionun Ukrayna redaksiyasının direktoru vəzifəsini icra edib.

• BMT missiyaları: 1994–2014-cü illərdə BMT-nin rəsmi əməkdaşı kimi fəaliyyət göstərib. BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının Cenevrədəki ofisində siyasi məsələlər üzrə baş məsləhətçi (keçmiş SSRİ ərazisi üzrə, ATƏT və Avropa Şurası ilə əlaqələr koordinatoru), həmçinin qurumun Belarus, Azərbaycan (2003-2004) və Anqoladakı nümayəndəsi olub.
• Sonrakı fəaliyyəti: 2014-cü ildə BMT-nin Siyasi Məsələlər Departamentinin Ukraynadakı komandasının rəhbəri vəzifəsini icra edib. 2015-ci ildə Cenevrə Diplomatiya Məktəbinin dəvətli professoru olub. 2015–2017-ci illərdə isə Ukraynada Demokratiyaya Dəstək Ofisinin nümayəndəsi kimi çalışıb.

Ukrayna, ingilis, rus və fransız dillərini əla bilir. Hazırda Barselona və Kiyev şəhərlərində yaşayır.

Ukrayna mediası ilə jurnalist və siyasi analitik kimi aktiv əməkdaşlığı davam etdirir. "Kultura" radiosunda həftəlik müəllif proqramı olan "Azadlıq abidələri" ("Пам'ятки Свободы") və İctimai Radioda "Ukraine Calling" ("Ukrayna çağırır") verilişlərinin aparıcısıdır.

Maraqlı məqam burasındadır ki, Nahaylo o vaxt işdən kənarlaşdırılan baş redaktor Brayan Bonnerin müavini olub. Lakin o, 2021-ci ildə baş verən kütləvi işdənçıxarma böhranını köhnə komandanın "qiyamı" və keçmiş əməkdaşların “təhrif olunmuş versiyası” kimi təsvir edərək qəzetin sahibi Kivan ailəsinin mövqeyini açıq şəkildə dəstəkləyib. Onun bu yanaşması Ukrayna media dairələrində “müstəqil jurnalistikanın deyil, birbaşa sahibkarın tərəfində durmaq” kimi qəbul olunub və peşəkar camiədə bu günə qədər ciddi tənqidlərlə qarşılanır.

Nahaylonun tərcümeyi-halındakı müəmmalar

1-ci müəmma: Sovetlər dövründə mühacir olmaq hər adama qismət olmurdu

Onun valideynləri Ukrayna mənşəli müharibə qaçqınları hesab olunurlar və II Dünya müharibəsi dövründə SSRİ-dən Böyük Britaniyaya köçüblər. Nahaylo özü İngiltərədə doğulub, Birləşmiş Krallığın vətəndaşı kimi yetişib, sonradan Ukrayna mövzularına dərindən maraq göstərib.

Burada xüsusi diqqət yetirməli olduğumuz məqam onun valideynlərinin sovet dövründə maneəsiz şəkildə Böyük Britaniyaya mühacirət edə bilmələridir. Sovet dövründə, xüsusilə 1940–1950-ci illərdən sonra, SSRİ-dən Qərbə çıxmaq olduqca çətin və nadir hal sayılırdı, xüsusi istisna hallar olmaq şərtilə mümkün deyildi.

Boqdan Nahaylonun Britaniyadakı yaxın qohumları haqqında məlumatların məhdud olması da bu şübhələri artırır. Açıq mənbələrdən əldə etdiyimiz məlumatlar isə bunlardır:

• Atası Volodymyr Nahaylo: Vulverhempton (Wolverhampton) şəhərində Ukrayna icmasının fəal üzvü olub, yerli Ukrayna Katolik Kilsəsinin tikintisində və icma həyatında önəmli rol oynayıb. O, oğlu Boqdanın tarix və siyasətə maraq göstərməsinə təsir edib, ona jurnalistika yolunu tövsiyə edib.
• Bacısı Jaroslawa Nahaylo-Madylus (ləqəbi Slava və ya Jary): Böyük Britaniyanın Midlands bölgəsində (Vulverhempton yaxınlığında) doğulub və orada yaşayır. Aktivist və könüllü fəaliyyəti ilə məşğul olur.

Əri İhor Madilusla birgə uzun illərdir Ukraynaya humanitar yardımlar edir. O, “Sumna Kvitka” (Sad Flower) adlı QHT-nin yaradıcılarındandır. 2025-ci ildə Böyük Britaniya kral ailəsi tərəfindən Bukingem Sarayında keçirilən qəbul mərasiminə dəvət olunub, Ukrayna təşkilatlarından medallar alıb.

• Həyat yoldaşı Janna Demidova: Minskdə (Belarus) anadan olub. Sosial media profilində və paylaşımlarında Minskə tez-tez istinadlar (köhnə fotoşəkillər, nostalji məzmunlar və s.) yer alır.

Hazırda Barselonada yaşayır. O, "Digital creator" (rəqəmsal məzmun yaradıcısı) kimi qeydiyyatdan keçib, moda, həyat tərzi, səyahət və şəxsi məzmunlu postlar paylaşır. Bir neçə min izləyicisi olan Demidova “Instaqram” platformasında da çox aktivdir.

Qızı Emma Duplantier Nahaylo: Emma Kanadada Ukrayna diasporunun işində, xüsusilə Kanadanın Saskaçevan (Saskatchewan) və Toronto bölgələrində fəal şəxslərdən biridir. O, İrina Matsiuk ilə birlikdə Ukrayna üslublu geyimlərin satışı ilə məşğul olan “Ukie Boutique” onlayn mağazasının həmtəsisçisidir. Ukrayna mədəniyyətini təbliğ edən müxtəlif layihələrdə iştirak edib, “Miss Ukrainian Canada” kimi tədbirlərdə münsiflər heyətinin üzvü və koordinator olub. Ukrayna icması üçün könüllü işlər, ianə aksiyaları və humanitar tədbirlər (məsələn, yaralı ukraynalı əsgərlərə yardım) təşkil edib.

Digər yaxın qohumları (əmi, dayı, digər övladları və s.) haqqında açıq mənbələrdə məlumat yoxdur. Bəzi köhnə mənbələrdə oğlu Maksim Nahaylo barədə kiçik informasiyalara rast gəlinsə də, xüsusi bir məlumat tapmaq mümkün olmayıb. Görünür, ailənin digər üzvləri şəxsi həyatlarını gizli saxlamağa üstünlük verirlər. Bunun isə səbəbi olmamış deyil. 

2-ci müəmma: Karyeradakı qəfil sıçrayışlar və 4 illik boşluq

Onun tərcümeyi-halı ilə maraqlandığımız zaman bizim üçün təəccüblü məqam aşkarladıq. Qeyd etdiyimiz kimi, o, İngiltərə və Amerika mediasında ("Times", "Guardian", "The Wall Street Journal" və s.) analitik yazar kimi tanınıb. 1984-cü ildən "Azadlıq radiosu”nda (Münxen, Almaniya) çalışıb, o cümlədən 1989–1991-ci illərdə radionun Ukrayna redaksiyasının direktoru olub. 1990-cı ildə radionun əməkdaşı kimi ilk dəfə tarixi vətəninə — Ukraynaya səfər edib və burada fəaliyyətə başlayıb.

Məlum olur ki, o, media sahəsində ciddi irəliləyişlər əldə etdiyi zaman 1994-cü ildə gözlənilmədən BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığına (UNHCR) işə götürülüb. 1994-cü ildən başlayaraq keçmiş SSRİ regionu üzrə siyasi məsələlər üzrə baş məsləhətçi vəzifəsinə gətirilib, daha sonra Belarus, Azərbaycan və Anqola kimi ölkələrdə nümayəndə olub. mənbə

Boqdan Nahaylo Belarusdakı missiyasından (1999–2003) sonra Bakıya göndərilib və 2003–2004-cü illərdə Azərbaycanda BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının nümayəndəsi olub. O, bu postda əvvəlki nümayəndə Didye Layeini (Didier Laye) əvəz edib.

O, Azərbaycandakı missiyasını 2007-ci ildə başa vurmalı olduğu halda, 3 il tez, 2004-cü ildə qəfil surətdə ölkəni tərk edib. Buradan gedəndən sonrakı 4 il ərzində hansı fəaliyyətlə məşğul olduğu isə qaranlıq qalır. Bioqrafiyasında yalnız 2008–2012-ci illərdə BMT xətti ilə Anqolada işlədiyi bildirilir. Onun peşəkar fəaliyyətindəki 4 illik müəmma isə bir sıra ciddi suallar doğurur. Həmin dövrdə hansı işlə məşğul olması, harada yaşaması haqda heç bir məlumat yoxdur. Ehtimal edirik ki, həmin illərdə post-sovet məkanında baş verən “narıncı inqilabların” fonunda onun qarşısında başqa vəzifələr qoyulduğu üçün, o, vaxtından əvvəl Azərbaycanı tərk etmək məcburiyyətində qalıb və ya diplomatik münasibətlər sahəsində mövcud olan təcrübəyə əsasən hansısa qeyri-qanuni əməllərinə görə arzu olunmaz təmsilçi elan edilərək ölkədən çıxarılıb.

O, 2018-ci ilə qədər BMT sistemdə çalışıb və bundan sonra isə növbəti müəmmalı təyinat baş verib – o yenidən media sahəsinə qayıdıb. Nahaylonun həyat qrafikini analiz etdikdə anlamaq olur ki, bu, klassik və təbii karyera yolu deyil, sözügedən “mütəmadi transformasiyaların” arxasında daha ciddi səbəblər dayana bilər. 

3-ci müəmma: Rusiya mediasının "şübhəli səssizliyi" və kəşfiyyat fərziyyələri

Araşdırma zamanı çox maraqlı detal aşkarladıq. Məlum oldu ki, B. Nahaylo nə qədər anti-sovet, anti-Rusiya və Ukraynayönümlü mövqe tutsa da, Kremlin siyasətini sərt tənqid etsə də, Rusiya mətbuatında (RT, RİA Novosti, TASS və bənzərləri) Ukraynanın ən böyük ingilisdilli qəzeti və onun rəhbəri şəxsən Nahaylo barəsində ayrıca hədəf yönümlü, tənqidi materiallar dərc edilməyib. Onun adı Rusiya mediasında olduqca nadir hallarda, əsasən "Azadlıq radiosu" haqqında gedən "xarici agent" və ya "Qərb təbliğatının ruporu" qismindəki ümumi xəbərlərin kontekstində çəkilir, lakin ona qarşı şəxsi ittihamlar və media hücumları yer almır.

Halbuki Rusiya təbliğat maşınının və mediasının Ukrayna cəbhəsindəki ictimai-siyasi fiqurları hədəf alarkən konkret filtri və prioritetlər siyahısı var. Kəşfiyyatda və dezinformasiya müharibələrində belə bir qayda mövcuddur: əgər düşmən mövqeli (indiki halda Rusiya üçün Ukrayna) bir jurnalist öz yazılarında, eyni zamanda, təmsil etdiyi dövlətin daxili siyasətini kəskin tənqid edirsə, ölkənin daxili problemlərini (məsələn, korrupsiyanı, 2021-ci ildəki media böhranını və senzuranı) ifşa edirsə, hakim media onu susdurmaq və ya qaralamaq istəmir. Əksinə, onun bu tənqidlərindən "baxın, Ukraynanın öz tanınmış və Qərbli jurnalisti də daxili vəziyyətin bərbad olduğunu etiraf edir" tezisini əsaslandırmaq üçün istifadə edirlər.

Boqdan Nahaylo kontekstində irəli sürülən bu fərziyyəni, yəni onun sovet, sonradan isə Rusiyanın xüsusi xidmət orqanları ilə gizli əlaqəli ola biləcəyi və ya Rusiya mediasının ona qarşı nümayiş etdirdiyi "şübhəli səssizliyi" məsələsini həm peşəkar kəşfiyyat təhlili, həm də media mühiti baxımından bir neçə aspektdən dəyərləndirmək olar.

Ehtimalımız: Bəllidir ki, SSRİ dövründə Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi (KQB) və onun varisləri olan Federal Təhlükəsizlik və Xarici Kəşfiyyat xidmətlərinin Qərb institutlarına, beynəlxalq təşkilatlara və media qurumlarına sızmaq, "təsir agentləri" yetişdirmək, qeyri-leqal kəşfiyyatla məşğul olmaq və ya "yatmış agentlər" yerləşdirmək strategiyası təsdiqlənmiş faktdır. Nahaylonun bioqrafiyasında isə BMT, ATƏT və "Azadlıq radiosu" kimi strateji vəzifələrdə uzunmüddətli fəaliyyət xətti var. Soyuq müharibə dövründən bəri KQB-nin “Azadlıq radiosu”na və BMT strukturlarına sızmaq üçün nəhəng səylər göstərdiyi sübut olunub (məsələn, vaxtilə “Azadlıq radiosu”nun Ukrayna və Belarus xidmətlərində sovet agentlərinin ifşası baş vermişdi).

Əgər ömür boyu anti-sovet və anti-Rusiya media fəaliyyəti ilə məşğul olan bir şəxs BMT sisteminin vəzifə pillələrində uğurla irəliləyirsə və Rusiya ona bu fəaliyyətlərində maneə törətmirsə bu hal təhlilçilərdə həmişə ən azı iki sual yaradır:

1. Ya bu şəxs Rusiya xüsusi xidmət orqanları ilə dərindən əlaqəli bir şəxsdir;

2. Ya da o, tamamilə zərərsizdir və Rusiya onun fəaliyyətində özünə qarşı real, sarsıdıcı bir təhlükə görmür.

Şübhələrimiz birinci versiya üzərində qalmaqdadır. Bunu izah etməyə çalışaq. 

Bu yanaşma konspiroloji deyil, peşəkar kəşfiyyat və geopolitik təhlil metodologiyasına tamamilə uyğunluq təşkil edir. Bəllidir ki, Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının Qərb təhsilli və ya beynəlxalq statuslu şəxslərdən "təsir aləti" kimi istifadə etmək təcrübəsi olduqca zəngindir. Boqdan Nahaylo haqqında bu istiqamətdə rəsmi bir ittiham və ya ifşa sənədi olmasa da, onun kimi bioqrafiyaya malik olan və hər iki tərəfin (həm Qərbin, həm də keçmiş sovet məkanının) dərinliklərinə bələd olan fiqurların kəşfiyyat və təsir müharibələrinin "boz zonasında" yer alması şübhəsi analitiklər üçün uzun zaman açıq mövzu olaraq qalacaq.

Eyni zamanda, onun özünün də etiraf etdiyi kimi, 1989-cu ildə, hələ SSRİ mövcud olduğu dönəmdə, Ermənistan və Azərbaycana səfər etməsi və ya anti-sovet meylli birinə Belarusda diplomatik fəaliyyətlə məşğul olması üçün icazənin verilməsi bu şübhələrimizi daha da artırır. 

mənbə: kyivpost

Şübhələrə əlavə: Tarixi manipulyasiyalar və peşəkar yönləndiricilik

Boqdan Nahaylo həm jurnalist, həm də tarixçidir. Onun ən çox tənqid olunan tərəfi Ukrayna millətçiliyinin tarixi fiqurlarına bəzi qərbli və polyak tarixçilərdən tamamilə fərqli yanaşmasıdır.

Söhbət nədən gedir? Nahaylo öz məqalələrində (məsələn, “Kyiv Post”da dərc olunan analitik yazılarında – xüsusilə Simon Petlyuranın sui-qəsdi ilə bağlı materiallarında) bu şəxsiyyətlərin Ukrayna dövlətçiliyindəki müsbət rolunu qabardır və onların "Ukraynanın milli qəhrəmanları" kimi tam reabilitasiya olunmasını müdafiə edir. Lakin bəllidir ki, Ukrayna Üsyan Ordusu (UPA) və Petlyura dövrü Polşa ilə Ukrayna arasında bu gün də kəskin mübahisə mövzusudur. Polyaklar (xüsusilə Polşa Milli Yaddaş İnstitutu — IPN və regional ekspertlər) UPA-nı Volın qırğınında (İkinci Dünya müharibəsi zamanı polyak mülki əhalinin kütləvi qətlə yetirilməsi) birbaşa ittiham edir.

Polşanın nüfuzlu analitik mərkəzləri (məsələn, Şərq Araşdırmaları Mərkəzi (OSW)) və Polşa mediası zaman-zaman Ukrayna tərəfinin, o cümlədən Nahaylo kimi təsirli qələm sahiblərinin bu mövzuya yanaşmasını sərt tənqid edirlər. Onlar iddia edirlər ki, Nahaylonun rəhbərlik etdiyi platformalarda UPA-nın fəaliyyəti yalnız "anti-sovet və anti-Rusiya müqaviməti" kontekstində təmizə çıxarılır, lakin polyaklara qarşı törədilən etnik təmizləmələr qəsdən arxa plana keçirilir. Hətta elə “Kyiv Post”un özündə belə bu gərginliyi yumşaltmaq məqsədilə polyak müəlliflərlə (məsələn, Mixal Kuyavski) qarşılıqlı tarixi mübahisələr mövzusunda vaxtaşırı debat və müsahibələr dərc olunur.

Bu düşüncələrimizin əsas məğzi də məhz burasındadır: Rusiya ilə müharibə şəraitində Ukraynaya davamlı humanitar və hərbi yardım edən, onu hər platformada dəstəkləyən qonşu Polşa ilə strateji əlaqələri korlamaq Nahayloya niyə lazım olsun? Belə həssas tarixi mübahisələrin məhz hazırkı gərgin bir dövrdə gündəmə gətirilməsi kimin maraqlarına xidmət edə bilər?

Bu mənada Nahaylonun fəaliyyətindəki yönəldici və şübhəli rol anti-Azərbaycan şəbəkəsinə, öz vətəninə və dövlətinə xəyanət edən şəxslərə geniş tribuna verməkdə də özünü aşkar biruzə verir. Həmin şəxslər “Kyiv Post” platformasında Ukraynaya real dəstək verməkdənsə və ya saytın əsas profilinə uyğun olaraq Rusiya əleyhinə yazmaqdansa, daha çox Azərbaycan əleyhinə əsassız fikirlər səsləndirirlər. Xüsusilə də, Avropada yaşayan və Rusiya xüsusi xidmət orqanları ilə sıx əlaqələri olan Leyla və Arif Yunus cütlüyü, ABŞ-də məskunlaşan Sevinc Osmanqızı və Ələkbər (Aleks) Raufoğlu, habelə hazırda DTX-də istintaqı gedən Əli Kərimlini misal göstərmək olar.

Buradan çıxan ümumi nəticə budur ki, onlar sanki beynəlxalq diqqəti müəyyən qədər Rusiyanın təcavüzündən yayındırmağa çalışırlar. Xüsusi qeyd etmək istərdik ki, bu yazıları yazan və tribuna alan şəxslərin demək olar ki, hamısı Azərbaycanda məhz Rusiyanın təsir dairəsində olan fiqurlar kimi qəbul edilirlər.

Nahaylo “yatan agent”dir?

“Krım.Realii” nəşri (“Azadlıq radiosu”nun rus xidməti) KGB-nin məxfiliyi ləğv edilmiş sənədlərində Nahaylo barəsində necə kompromat tapmağa çalışması haqqında xüsusi material dərc edib. Məsələn, sovet təbliğatı onu ABŞ “Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (MKİ) zabiti” adlandırırdı, “Komsomolskaya pravda” qəzeti isə 1970-ci illərin sonunda onu “əlləri qana batmış OUN-UPA (Ukrayna Üsyan Ordusu) tərəfdarı” kimi qələmə verirmiş.

Düşünürük ki, sovet orqanlarının vaxtilə onu bu cür “gözdən salmaqda” məqsədi Qərbdə legitimlik vermək üçün edilən aktiv tədbirlərin bir hissəsi imiş.

Bu, casusluq və kəşfiyyat tarixinin ən klassik, həm də ən mürəkkəb manipulyasiya üsullarından biridir. Təsvir olunan vəziyyət — yəni kəşfiyyat orqanının (bu halda DTK-nın) öz agentini qorumaq, onun hədəfdəki mövqeyini möhkəmləndirmək və şübhələri yayındırmaq üçün onu qəsdən tənqid və ya ittiham etməsi – peşəkar kəşfiyyat terminologiyasında bir neçə fərqli anlayışla izah olunur:

• Mükəmməl "Əfsanə": Bir agenti düşmən mühitinə (məsələn, "Azadlıq radiosu" və ya BMT kimi strukturlara) yeridərkən ona mükəmməl bir əfsanə formalaşdırılır. Agentin sovet rejimi tərəfindən rəsmən tənqid edilməsi, onun "qatı anti-sovet" və ya "Qərb kəşfiyyatının agenti" kimi qələmə verilməsi həmin əfsanəni gücləndirmək üçün xüsusi olaraq planlaşdırılır.
• "Müttəhim” statusunun yaradılması: Kəşfiyyatda tətbiq edilən bu metoda görə, agent qəsdən hədəf taxtasına qoyulur ki, qarşı tərəf onun səmimiyyətinə tam inansın. Sənədlərdə onun adının "MKİ zabiti" kimi hallandırılması rəqib tərəfdə belə bir rəy yaradır: "Əgər DTK ondan bu qədər qorxursa və onu ittiham edirsə, deməli, o, həqiqətən biz tərəfdədir". Bu, analitiklərin diqqətini tamamilə yanlış istiqamətə yönəldən bir "duman pərdəsi"dir.
• "Tərs psixologiya": DTK daxili yazışmalarda və ya sızdırıla biləcək rəsmi məruzələrdə öz agentini hədəf göstərməklə bu üsulu tətbiq edib. Çünki kəşfiyyat orqanları bilirlər ki, rəqib tərəf onların daxili sənədlərini ələ keçirməyə çalışır. Əgər DTK sənədinə "Nahaylo bizim adamdır" yazılsaydı və bu sənəd sızsaydı, agent anındaca ifşaya məruz qalardı. Buna görə də, agenti qorumaq üçün daxili məruzələrdə belə onun haqqında "düşmən" imici qorunub saxlanılır.
• Nüfuzun leqallaşdırılması: Bəzən agentin nüfuzunu Qərb institutlarında pik həddə çatdırmaq üçün sovet mətbuatında ona qarşı kəskin kampaniyalar aparılırdı. Yəni rejim tərəfindən nə qədər çox tənqid olunursa, Qərbdə bir o qədər çox etimad qazanır.

Bu kontekstdə qeyd edilən taktika ən dəqiq ifadə ilə "Agentin əfsanəsinin dərinləşdirilməsi" və ya "Tərs psixoloji disinformasiya" adlanır. DTK onu tənqid edərək əslində onun Qərb mühitindəki toxunulmazlığını və karyera yüksəlişini sığortalamış olub.

Nahaylonun şəxsi etirafları

Maraqlıdır ki, Nahaylo peşəkar media və kəşfiyyat mühitindəki fəaliyyətini öz məqalələrində də incə detallarla qeyd edib. Misal üçün, o, “Kyiv Post” qəzetində dərc olunan müəllif məqaləsində yazır:

“İki il yarım ərzində, yəni 1989-cu ildən 1991-ci ilə qədər mən ‘Azadlıq Radiosu’nun Ukrayna xidmətinə rəhbərlik etmişəm və birbaşa radio jurnalistikası ilə məşğul olmuşam. 1990-cı ilin iyununda mən ”Azadlıq Radiosu”nun keçmiş Sovet İttifaqı ərazisinə daxil olmasına icazə verilən ilk müxbiri oldum və ilk dəfə Ukraynaya səfər etdim. Növbəti ay CNN-in canlı efirində Sovet İttifaqının dağılmasının artıq qaçılmaz olduğunu proqnozlaşdırdım, çünki demokratikləşmə ilə imperiyanın qorunub saxlanması bir-biri ilə bir araya sığmırdı. Həm də ona görə ki, həmin vaxta qədər Ukrayna artıq repressiv Sovet-Rusiya imperiya sisteminin yükündən azad olmağa başlamışdı.

Bu həyəcanlı və çətin dövrlərdə mən Ukraynanın daxilində geniş müxbirlər şəbəkəsi yaratdım. Kiyevdə bu şəbəkəyə rəhmətlik böyük jurnalist və keçmiş siyasi məhbus Sergey Naboka rəhbərlik edirdi”.

“Kyiv Post”-un sahibinin qalmaqallı fəaliyyəti

Özünün etirafına görə, o, 1986-cı ildə SSRİ ilə ərəb debitorları arasında danışıqlarda vasitəçilik (brokerlik) edən bir şirkət quraraq ilk milyonunu qazanıb. Şirkət hər bir borcun ödənilməsi əməliyyatından 1,5–7% civarında komissiya alırmış. Onun hesablamalarına görə, 1990-cı ilə qədər bu əməliyyatlardan təxminən 60 milyon dollar qazanıb.

Adnan Kivan 2005-ci ildən etibarən Odessada tikinti biznesinə əvvəlcə investor, daha sonra isə developer kimi daxil olub və qısa müddətdə şəhərdə lider mövqe qazanıb. Onun rəhbərlik etdiyi “KADORR Group” tərəfindən Odessa və Kiyevdə 40-dan çox yaşayış kompleksi ("Perlina" / "Mirvari" seriyası, Oasis, Dubai və s.), ticarət və biznes mərkəzləri inşa edilib. Şirkətin rəsmi internet saytında indiyədək beş milyon kvadratmetrdən çox yaşayış və kommersiya daşınmaz əmlakının istismara verildiyi bəyan edilir.

Nüfuzlu Forbes Ukrayna nəşri Adnan Kivanı Ukraynanın 25 ən böyük icarədarı siyahısına daxil etmişdi. 2021-ci ildə isə o, Ukraynanın ən varlı 100 şəxsi arasında 42-ci yerdə qərarlaşmışdı.

Media sahəsində isə Kivan Odessada “7-ci kanal”ın və Ukraynanın ən qədim ingilisdilli nəşri olan “Kyiv Post” qəzetinin sahibi olub.

Adnan Kivanın Ukraynadakı fəaliyyəti təkcə böyük iqtisadi uğurlarla deyil, həm də mütəmadi siyasi qalmaqallar, məhkəmə çəkişmələri və gizli maliyyə mexanizmlərinin ifşası ilə yaddan qalıb.

SBU-nun əməliyyatı: Rusiya və separatçılarla əlaqə şübhələri

2017-ci ildə Ukrayna Təhlükəsizlik Xidməti (SBU), Rusiya tərəfdarı kimi tanınan və Odessa Şəhər Şurasının keçmiş qaçaq deputatı olan İhor Markov vasitəsilə qondarma "DXR/LXR" separatçı yaraqlılarını maliyyələşdirmə şübhəsi ilə “KADORR Group”un ofislərində irimiqyaslı axtarışlar həyata keçirib.

SBU-nun ilkin iddialarına görə, şirkət satılan daşınmaz əmlakdan əldə olunan nağd pulların bir hissəsini Markov vasitəsilə qanunsuz silahlı birləşmələrə yönəldirirmiş. Əməliyyat zamanı 20 milyondan çox nağd pul aşkarlanmışdı. "Ukrinform"-un rəsmi bəyanatında qeyd edildiyi kimi, Markov terrorizmin maliyyələşdirilməsi (Ukrayna CM-nin 258-5 maddəsi) ittihamı ilə beynəlxalq axtarışa verilmişdi.

İhor Markov 2007-ci ildə Odessada anti-Ukrayna iğtişaşlarında iştirakı, "Rodina" (Vətən) partiyası ilə rus dilinə ikinci dövlət dili statusu tələb etməsi və Rusiyada "Ukraynanın Xilası Komitəsi"ndə yer alaraq separatizmi və "Odessanın Xalq Respublikası" ideyasını dəstəkləməsi ilə tanınan bir xain kimi qəbul olunur. "Intent Press"-in araşdırmasında vurğulanır ki, Markovun biznes imperiyası Ukrayna daxilində o qaçqınlıqda olarkən belə fəaliyyətini gizli saxlaya bilmişdi.

Uzun müddət xərçəng xəstəliyindən əziyyət çəkən iş adamı 2024-cü il oktyabrın 27-28-də Odessada 61 yaşında vəfat edib. Onun ölümündən sonra “Kyiv Post” və digər aktivlərinin sahibliyi oğlu Ruslan Kivana keçib.

Yekun

Aparılan analiz və ortaya qoyulan rəsmi sənədlər onu deməyə əsas verir ki, “Kyiv Post” nəşrinin Azərbaycana qarşı bəslədiyi uzunmüddətli qərəz təsadüfi jurnalist xətası deyil, şəxsi “düşmənçilik” və yönləndirilən xarici maraqların məhsuludur. Ukraynanın daxili media məkanında illərdir müstəqillik bəyanatları verən, lakin 2021-ci ilin sonunda daxili senzura və təsisçi təzyiqi ilə peşəkar redaksiya heyətini kütləvi şəkildə itirən bir qəzetin obyektivlik iddiaları tamamilə puça çıxmışdır.

Xüsusilə qəzetin baş redaktoru Boqdan Nahaylonun və sabiq sahibi Adnan Kivanın keçmiş sovet dövründən başlayan qeyri-adi karyera sıçrayışları, rəsmi bioqrafiyalarındakı çoxillik qaranlıq boşluqlar və Qərb təhlükəsizlik süzgəclərindən müəmmalı şəkildə keçmələri bu fiqurların kəşfiyyat müstəvisində "kadr" ola biləcəyi fərziyyələrini ciddi şəkildə gücləndirir.

Rusiya ilə gərgin müharibə şəraitində olan Ukrayna platformasından istifadə edərək rəsmi Kiyevin ən böyük strateji dəstəkçilərindən olan Polşa ilə tarixi münaqişələri qızışdırmaq, eyni zamanda, regionun ən stabil və güclü dövləti olan və Ukraynaya hər cürə humanitar dəstək verən Azərbaycanı hədəf almaq heç bir rasional milli marağa xidmət etmir.

“Kyiv Post”un bu gün öz platformasında anti-Azərbaycan şəbəkəsinə, mühacir adı altında fəaliyyət göstərən manipulyativ qüvvələrə və əslində Rusiyanın təsir dairəsində olan subyektiv mənbələrə geniş tribuna verməsi acınacaqlı bir həqiqəti ortaya qoyur: bu media orqanı qlobal diqqəti real hərbi-siyasi təcavüzlərdən yayındırmaq və sifarişləri icra etmək üçün əlverişli alətə çevrilmişdir.

Nəticə etibarilə, öz müstəqilliyini korporativ və geosiyasi maraqlara qurban vermiş “Kyiv Post”un saxta başlıqlar və manipulyasiya üsulları ilə hazırladığı materiallar, Azərbaycanın regional gücünə və beynəlxalq nüfuzuna kölgə sala bilməyəcək, yalnız sözügedən brendin media cameəsindəki qalıq reputasiyasını sıfırlamağa davam edəcəkdir.