"Rusiya - Ermənistan Strateji Və İctimai Təşəbbüslərinə Dəstək" adlı İctimai birliyin rəsmi saytı olan russia-armenia.info portalında Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda vatilə mövcud olmuş qindarma rejimin “dini və mədəni irsinə” dair ikicildlik kitabın nəşr edilməsi ilə bağlı xəbər yayılıb. Xəbərdə qeyd edilib ki, bütün regionun "mədəni və dini irsi" ikicildlik “fundamental” əsər kimi tədqiq olunub. Nəşrdə həmçinin o da bildirilib ki, kitablarda 5658 abidə (monastırlar, kilsələr, xaçkarlar və qalalar) və 308 “yerli erməni yaşayış məntəqəsi” haqda məlumat öz əksini tapıb.

Faktyoxla erməni müəlliflərin hazırladığı kitab-kataloq haqqında araşdırma aparıb.

Saytın “haqqımızda” bölməsində qeyd olunub ki, kitabı tarixçilər Vahram Balayan və Melanya Balayan hazırlayıblar.

Vahram Balayan haqqında araşdırma aparanda məlum oldu ki, uzun illər qondarma qurumun “parlamenti”ndə spikerin müavini vəzifəsində çalışıb, xarici əlaqələr komitəsinin sədri olub. O, bu müddət ərzində müxtəlif ölkələrin rəsmiləriylə qeyri-qanuni görüşlər keçirib.  Bu şəxs haqqında diqqət çəkən bir məlumat da onun işğalda olan Qarabağda qanunsuz keçirilən parlament seçkilərində məhz Erməni İnqilabı Federasiyası (Daşnaksütyun) partiyasından namizəd olmasıdır.  

Bir məqamı da qeyd edək ki, 21-22 aprel 2024-cü il tarixində Ermənistanda keçirilən "Qarabağda ermənilərə qarşı həyata keçirilən soyqırım" adlı konfransda edilən məruzələr əsasında hazırlanan kitabın da redaktorlarından biri Vahram Balayan olub.    

Melanya Balayan haqqında araşdırma aparanda maraqlı bir məqama rast gəldik. Məlum oldu ki, o, daşnak Vahram Balayanın həyat yoldaşı olmaqla yanaşı, “Qarabağ yeparxiyasının rəhbəri” yepiskop Vrtanesin ofis rəhbəri olan Melanya Balayan son dönəmlərə qədər "Qarabağ yeparxiyası" adlanan qurumdan maaş alan yeganə mülki şəxs olub.

Bundan başqa, Melanya Balayanın adına 17 dekabr 2004-cü il tarixində Şuşa şəhərində keçirilən qondarma “Qərbi Ermənistan Respublikası”nın təsis toplantısında iştirak edən şəxslərin arasında da rast gəlinir.   

2025-ci ildə İrəvanda "Edit print" adlı nəşriyyatda "Qarabağın möcüzəvi nağılları" adlı kitab nəşr olunmuşdu ki, kitabın tərtibatçıları Edvard Keşişyan və Melanya Balayan olmuşdur.   

M.Balayan saxta xəbərlər yayması ilə də xatırlanır. Belə ki, 2006-ci ildə qondarma qurumun saxta “Tarix-Ölkəşünaslıq Muzeyi”nin direktoru işlədiyi vaxtlarda o iddia etmişdi ki, Rusiyanın “Ermitaj” muzeyində "Azərbaycan e.ə. 10-7-ci əsrlərdə" bölməsində Ağdərə (ermənilər “Mardakert” adlandırırdılar) Araçadzor kəndi ərazisində aşkarlanmış qızıl möhür sərgilənir və dəqiq tapıntı yeri kimi Dağlıq Qarabağ göstərilib. Bununla bağlı həm muzeyin, həm də Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin rəsmiləri açıqlama yaymış və M.Balayanın dediklərini təkzib etmişdilər.

“Fundamental əsər” dedikləri saxtakarlıq mənbəyinin texniki detalları

Apardığımız araşdırmalar zamanı məlum oldu ki, 2026-cı ilin fevral ayında armenianweekly.com portalında "Yeni kitabda" Artsax"daki erməni mədəni irsi obyektləri sənədləşdirilir" başlıqlı xəbər yayıblar.  Xəbər demək olar ki, bir neçə gün öncə erməni mətbuatında yayımlanan məlumatın ksero-sürətidir, sadəcə tarix və forma dəyişdirilib. Hətta yazıda yuxarıda haqqında bəhs etdiyimiz kitabla tanış olmaq və endirmək üçün gərəkli olan saytın linki belə mövcuddur. Demək ermənilər daha əvvəl çap olunan kitab haqda məlumatı yenidən oxuculara təqdim ediblər.   

Mövzu ilə əlaqəli arşadırma apararkən növbəti maraqlı məqamla qarşılaşdıq. Belə ki, 2024-cü ilin may ayında Rusiya Federasiyasının paytaxtı Moskva şəhərində fəaliyyət göstərən Ermənistan-Rusiya dialoqunun qorunmasını, gücləndirilməsini və genişləndirilməsini təşviq etmək məqsədi ilə qurulan "Dialoq" İctimai Birliyi separatçı rejimin "mənəvi və mədəni irsinin beynəlxalq elmi, analitik və sosial-siyasi birlik daxilində müxtəlif dillərdə təqdim edilməsi səylərini gücləndirmək" üçün İrəvandakı elmi birliklərdən biri ilə Əməkdaşlıq Memorandumu imzalayıb. Adı çəkilməyən elmi birlik adından müqaviləni layihənin direktoru, haqqında az əvvəl söz açdığımız professor Vahram Balayan imzalayıb. Razılaşmaya əsasən, Qarabağın mənəvi və mədəni irsinin təqdim edilməsi səylərinin praktik səviyyəsinin yüksəldilməsinə töhfə vermək məqsədilə, növbəti 10 ay ərzində mənbəşünaslığa əsaslanan vahid akademik mövzuda, eyni zamanda sosial və diplomatik əhəmiyyətə malik kitab-albom yaradılacaq. Təqdim olunan əsərin erməni, rus və ingilis dillərində nəşr olunması planlaşdırıldığı deyilir.  

Kitabla bağlı araşdırma apararkən bir faktı da aşkar etdik. Məlum oldu ki, cari ilin aprelində Ermənistan Milli Elmlər Akademiyasının Beynəlxalq Elm və Təhsil Mərkəzində Akademiyanın elmi kitabxanasının əməkdaşları ilə "Dialoq" İctimai birliyi arasında keçirilən görüşdə "Qarabağ yeparxiyası" kitab seriyasından olan nəşrlər təqdim olunub. Təqdim olunan kitablardan birinin - "Qarabağ: təhlükə altında olan irs" kitab-albomunun müəllifləri isə yenə Vahram Balayan, Melanya Balayan və Lernik Ovanisyandır.

521 səhifə olan I cildin həmmüəllifləri kimi Vahram və Melanya Balayanlarla yanaşı Lernik Ovanisyanın adı da qeyd olunub ki, bu şəxsin adı bizə qondarma qurumun saxta "mədəniyyət, gənclər və turizm naziri" kimi “tanışdır”.

Hazırda erməni kilsəsinin "Qarabağ yeparxiyasının" Şura sədri olan bu şəxs əvvəllər olduğu kimi indi də Azərbaycan əleyhinə açıqlamalar verir və Azərbaycanı guya erməni mədəni abidələrini məhv etməkdə günahlandırır. İkinci cildin həmmüəllifləri isə Vahram və Melanya Balayanlarla yanaşı psevdo-tarixçi Slava Sarqsyandır ki, bu şəxs də qondarma qurumda abidələrin qorunması və araşdırılması işinə baxıb. İndi isə "Genesis" düşüncə mərkəzi tərəfindən dəstəklənən qondarma “xəritələrin hazırlanması" işini həyata keçirir.

Redaktor kimi Slava Sargsyanın (tarixçi / fortifikasiya eksperti) adı yazılıb. Regiondakı tarixi abidələrin, kilsələrin və xüsusilə qədim qalaların (fortifikasiya binalarının) tədqiqi ilə uzun illərdir məşğuldur. Qarabağ ərazisindəki qədim tikililərin yaşını və etnoqrafiyasını araşdıran əsas mütəxəssislərdən biri kimi layihənin elmi redaktəsini edib. Hazırda İrəvanda yaşayır və Azərbaycanın nəzarətinə keçən ərazilərdəki abidələrin monitorinqini peyk təsvirləri vasitəsilə aparan erməni qrupları ilə əməkdaşlıq edir.

Valeri Avanesyan da redaktor kimi qeyd edilib. Tarix elmləri doktorudur, dissertasiyasını və elmi dərəcəsini Rusiya Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutunda müdafiə edib (2015-ci ildə Ermənistanda nostrifikasiya olunub). Uzun illər Xankəndidə yerləşən "Artsax Dövlət Universiteti"nin (ASU) prorektoru və tarix fakültəsinin aparıcı professoru kimi fəaliyyət göstərib. Regionun "erməni tarixi"nə dair çoxsaylı kitab və elmi məqalələrin müəllifidir.

Saxta kitab-kataloqun rəyçiləri

• Lusin Qaraxanyan (Lusine Gharakhanyan) Dağlıq Qarabağdakı qondarma rejimin keçmiş "Təhsil, Elm, Mədəniyyət və İdman Naziri" olub (26 may 2020 – 7 fevral 2022). Daha sonra separatçı rejimin rəhbəri Arayik Harutyunyanın müşaviri vəzifəsində çalışıb. İrəvan Dövlət Universitetinin psixologiya üzrə fəlsəfə doktorudur. Hazırda Ermənistanda yaşayır. 2024-cü ilin yanvarından Hovhannes Tumanyan Muzeyinin direktoru vəzifəsini icra edir.

• Armine Khachaturyan tarix və ya humanitar elmlər üzrə fəlsəfə doktoru və dosentdir.

"Xankəndi Dövlət Universiteti"ndə dərs deyib. Regiondakı xristian abidələrinin erməni mənşəli olduğunu iddia edən akademik araşdırmalarda rəyçi və məsləhətçi kimi iştirak edir. Erməni diasporunun sosial və mədəni platformalarında aktivdir.

Kitabların təqdim edildiyi saytda qeyd edilir ki, nəşr separatçı qurumun “Müqəddəs Mesrop Maştots” ordeni ilə təltif edilmiş rəssam Vahe Fattalın adını daşıyan Fond tərəfindən maliyyələşdirilib. Bildirək ki, fond indiyə kimi seperatçı qurumun əsas maliyyə dəstəkçilərindən olub.  

Vahe Fattal Foundation (Vahé & Lucie Foundation kimi də tanınır), rəssam, qrafik dizayner və xeyriyyəçi Vahé Fattalın mirasını və xatirəsini yaşatmaq üçün qurulmuş özəl xeyriyyə fondudur. Fond rəsmi olaraq ABŞ-nin Nyu-Hempşir ştatının Hukset (Hooksett, NH) şəhərində qeydiyyatdan keçib və 2021-ci ilin sentyabr ayından “vergidən azad” status qazanıb.

Vahé Fattal (1942–2019) Suriyada anadan olmuş, Parisdə təhsil almış, Los-Ancelesdə qrafik dizayner və rəssam olmuş erməni əsilli xeyriyyəçi idi. O, Qarabağ “simvolu” və “bayrağının dizaynı”, Golden Apricot festivalı, “Ümumermənistan” Fondu tele-marafonu və TUMO ilə bağlı layihələrdə iştirak etmişdi. Fond onun ölümündən sonra yaradılıb. Yervant Nahikian Fattalın nekroloqunda qohum kimi qeyd olunur və Nyu-İngiltərədəki Nahikian ailəsindən gəlir.

Rəsmi vergi hesabatları (IRS Form 990) və təşkilati sənədlərə əsasən bildirək ki, Fond əsasən humanitar, mədəniyyət, incəsənət və gənclərin inkişafı sahələrinə qrantlar ayırır. Xüsusilə Ermənistan və onunla bağlı mədəniyyət, təhsil və incəsənət layihələrini, gənc yaradıcıları, həmçinin süni intellekt və incəsənətin kəsişməsindəki təhsil proqramlarını (məsələn, "Creative Armenia" və ya "Generation AI" layihələri çərçivəsində təqaüdlər) maliyyələşdirir. Vahe Fattal Foundation hüquqi statusuna görə “Özəl Fond” kateqoriyasına aiddir. Bu o deməkdir ki, fond kütləvi şəkildə xalqdan və ya dövlətdən yox, əsasən konkret bir şəxs (Vahé Fattalın özü/ailəsi) tərəfindən qoyulan kapital, vəsiyyət edilən miras və şəxsi ianələr hesabına formalaşıb. Fondun rəsmi maliyyə hesabatlarına görə, onun 3,13 milyon ABŞ dolları dəyərində xalis aktivi (öz kapitalı) mövcuddur. Fond bu əsas kapitalın investisiya gəlirləri və mövcud vəsaitləri hesabına fəaliyyət göstərir və hər il müxtəlif layihələrə (adətən illik ümumi $235,000 civarında) qrantlar paylayır. Fondun maliyyə sənədlərində rəsmi idarəçi/məsul şəxs kimi Yervant Nahikian (Yervant Nahi) qeyd olunub. Qeyd etdiyimiz kitabın müəllifləri Fondla yanaşı bu şəxsə də təşəkkür ediblər.

“ProPublica” səhifəsində konkret bu kitabın maliyyələşdirilməsi göstərilmir.

ABŞ qrant layihələrinin rəsmi qeydiyyat reyestrində (“Form 990-PF”) 2024-cü il üçün (31 dekabr 2024-cü ildə bitən il, IRS-ə 4 noyabr 2025-də təqdim olunub) “ildə ödənilmiş grantlar” cədvəlində alıcılar arasında “Spiritual Artsakh” ("Ruhani Artsax") təşkilatına 48 min dollar ödəndiyi göstərilib.

Qeyd edilən təşkilatın adının qarşısında yazılan ünvan (Verin Shengavit 2nd St, Building 7/1, Erevan, Armenia) Ermənistanda tanınmış və əsas media qurumu "news.am" İnformasiya Agentliyinin ünvanıdır.

Saytda həmçinin "Ruhani Artsax" adlı saxta QHT haqqında da məlumat verilib. Qeyd olunub ki, İctimai Birlik 2023-cü ildə Vahram Balayan, Melanya Balayan və İrəvandakı Hovannes Tumanyan Muzeyinin direktoru professor Lusine Qaraxanyan tərəfindən təsis edilib.

Kitabdakı saxta iddialar

Sözügedən kitab o qədər uydurma və saxta iddialarla doludur ki, hər birinə ayrı-ayrılıqda cavab vermək üçün nəhəng həcmdə material lazımdır (xüsusilə nəzərə alsaq ki, təkcə birinci cild 521 səhifədir). Tamamilə mənasız və vaxt itkisi olan bu cəfəngiyyatları bir-bir cavablandırmaq əvəzinə, məlumatları qruplaşdırmağı və ən vacib məqamları detallı şəkildə araşdırmağı daha məqsədəuyğun bildik.

Əvvəllər də ermənilərin müxtəlif məqalə, yazı və araşdırmalarda saxtakarlığa yol verdikləri məlumdur, lakin bu kitab qədər özlərini ifşa edən və öz faktlarını özləri təkzib edən (və ya təsdiqləyən) ikinci bir mənbə tapmaq çətindir. Çünki Vafe Fattal Fondunun ayırdığı 48 min dollar məhz bu cəfəngiyyatın ərsəyə gəlməsinə sərf olunub.

Kitabın strukturunu təşkil edən əsas coğrafi-inzibati bölmələr (fəsillər) tək-tək təhlil edilmiş, müəlliflərin metodoloji fırıldaqları və yalanları tərəfimizdən ifşa olunmuşdur.

Qeyd etdiyimiz “Artsax Respublikasının Maddi Mədəniyyət Abidələri” adlı kitab, Ermənistanın elmi dairələri və separatçı rejimin nümayəndələri tərəfindən Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrindəki tarixi abidələri birtərəfli şəkildə "erməni irsi" kimi təqdim etmək məqsədilə nəşr olunub.

Kitab-kataloqda bölgədəki bütün qədim və orta əsr xristian məbədləri (məsələn, Xudavəng, Gəncəsər, Amaras və s.) birbaşa "erməni memarlığı" və erməni kilsələri kimi təqdim edilib.

Kitab inzibati-ərazi bölgüsü prinsipi ilə fəsillərə (bölmələrə) ayrılmış və ümumilikdə 5658 abidə daxil edilərək süni şəkildə "kütləvilik effekti" yaradılmışdır. Kitabda 5 mindən çox "erməni abidəsi" olduğu iddia edilir. Bəs müəlliflər bu rəqəmi süni şəkildə necə şişirdiblər?

Qəbir daşlarının fərdi sayımı: Bir qədim alban kilsəsinin həyətindəki 500-ə yaxın adsız, sıradan qəbir daşının hər birini kataloqa fərdi, müstəqil "erməni mədəniyyət abidəsi" kimi daxil ediblər.

Təbii relyeflərin mənimsənilməsi: Dağlardakı təbii mağaralar, qaya uçuqları və çoban sığınacaqları belə "erməni istehkamı" və ya "erməni rahiblərinin mağarası" adı ilə siyahıya salınıb.

Bulaqların erməniləşdirilməsi: Qarabağda yerli Azərbaycan bəylərinin tikdirdiyi tarixi bulaqlar (məsələn, İsa bulağı və s.) və kəndarası su quyuları erməni adları ilə "maddi abidə" kateqoriyasına aid edilib.

Bundan başqa, apardığımız araşdırmalar nəticəsində aşağıdakı saxtakarlıqlar aşkar edilmişdir:

• Kitabələrin və qayaüstü yazıların məqsədli şəkildə dəyişdirilməsi;
• İslam və türk dövrü irsinin tamamilə silinməsi və ya gizlədilməsi;
• Toponimlərin və coğrafi adların təhrif edilməsi;
• Arxeoloji plagiatlıq halları;
• Müasir tikililərin saxta yollarla “qədimləşdirilməsi”;
• Sübutların yox edilməsinə dair erməni arxeoloqların öz etirafları."

Kitabın yeganə məqsədi — bölgənin çoxəsrlik Alban, Türk və İslam keçmişini vizual şəkildə silmək, Ermənistanın 30 illik hərbi işğalı dövründə həyata keçirdiyi mədəni mənimsəmə siyasətinə "elmi" don geyindirməkdir.

Saxta kitab-kataloqun 1-ci cildinin faktyoxlaması

İndi açıqlayacağımız tək bu faktla mövzunu bağlamaq olardı. Amma erməni tərəfi məcbur edir ki, sona qədər ifşa olunsunlar.

Beləliklə, Ağdərə rayonu ərazisində yerləşən ermənilərin “St Yegishe Church” adlandırdıqları və kataloqa NK1/161 nömrəsi ilə daxil etdikləri abidədən başlayaq.

Aşağıda ikinci şəkildə tağ daşının üzərindəki yazını və birinci şəkildəki sağ portaldakı kitabəni oxuduqda, bu sənədi tərtib edənlərin və daşları yonanların özlərini dilçilik baxımından necə biabırçı şəkildə ifşa etdikləri ortaya çıxır:

Bəllidir ki, erməni dili 1922-ci ilə qədər tamamilə klassik yazı qaydaları (qrabar) ilə yazılırdı.

İkinci şəkildə, qapı tağının üzərində qövsvari şəkildə qazılmış yazıda hərf xətası var: Yazının sağ tərəfində aydın şəkildə müasir erməni əlifbasının "Ե" (E) və "Վ" (V) hərflərinin birləşməsi modeli görünür.

İfşa: 1892–1898-ci illərin klassik yazı sistemində bir sözün daxilində "ev" səsini vermək üçün tamamilə fərqli etimoloji hərflərdən (məsələn, եւ və ya իւ) istifadə olunmalı idi. Tağ daşının üzərindəki yazıda isə 1922-ci il Sovet Ermənistanı dil islahatından sonra standartlaşdırılmış müasir fonetik yazılış tərzi tətbiq olunub. Yəni daşı qazan müasir usta 19-cu əsrin dilini təqlid etməyə çalışsa da, məktəbdə öyrəndiyi müasir Ermənistan yazısı ilə hərfləri daşa həkk edib.

Birinci fotoşəklin sağ tərəfindəki yaxınlaşdırılmış portala diqqət edək. Orada böyük hərflərlə dik şəkildə belə yazılıb:

ԱՎԱԳ — ՏԻԿԻՆ (Oxunuşu: Avag — Tikin)

Erməni dilində "Tikin" (Տիկին) sözü "Xanım / Möhtərəm qadın" mənasına gəlir və yalnız müasir erməni dilində (XIX əsrin sonu və XX-XXI əsrlərdə) bu mənada aktiv istifadə olunmağa başlanıb. Əgər bura 5-ci əsr alban müqəddəsi Yeğişeyə (Yeliseyə) aid qədim liturgik məkandırsa, divarda böyük hərflərlə müasir dünyəvi müraciət forması olan "xanım" sözünün yazılmasının heç bir dini və tarixi məntiqi yoxdur.

Yazının altında qəsdən daşın böyük bir hissəsi sındırılıb və uzaqlaşdırılıb. Bu, erməni restavrasiya qruplarının məşhur fəndidir: Daşın üzərinə müasir dildə yazı yazırlar, dilçilik səhvi etdiklərini və ya yazının "çox təzə" göründüyünü fərq edəndə, həmin hissəni vurub dağıdırlar ki, guya "tarixi aşınmaya məruz qalıb, yazı qırılıb" təəssüratı yaratsınlar. Lakin təkcə "Avag - Tikin" sözləri onların müasir dildə düşündüklərini rəsmən sübut edir.

Birinci şəkildə kilsənin giriş qapısının ətrafındakı xaçvari portala diqqət yetirək. Bu memarlıq forması (qapının üzərindəki qövsvari və düzbucaqlı çıxıntılar) relyef olaraq bütövlüklə Qafqaz Albaniyasının və Cənubi Qafqazın erkən xristian memarlığına aiddir. Erməni tərəfi bu qədim memarlıq strukturunun üzərinə 1892–1898-ci illərə aid saxta müasir imlalı yazılar həkk edərək abidənin real yaşını və etnik mənsubiyyətini gizlətməyə çalışıblar.

Bir daha təkrar edirik: daşların üzərindəki yazılar 1892-ci ilin dil və yazı qaydalarına cavab vermir. Bu “kitabə”lərə 1922-ci il Sovet islahatından sonrakı müasir erməni dilinin orfoqrafiyası və leksikası sızıb. Bu fakt Suqovuşandakı Alban abidəsinin üzərində sonradan yazı saxtakarlığı aparıldığının ən böyük dilçilik sübutudur.

Qeyd edilən dil saxtakarlığına daha bir misal:

Mətndə yazılıb: Hərəkə Monastırı

Abidənin Nömrəsi: NK1/58

Abidənin Yerləşdiyi Yer: Talış (Talish) kəndi, Ağdərə rayonu

Tarix/Dövr: XIII–XVIII əsrlər

Qapı tağının (timpan/lintel) üzərindəki bu kitabəni incələdikdə, onun 13-cü əsrə (1279-cu ilə) aid olması iddiası tamamilə iflasa uğrayır. Biz bu daşın üzərindəki yazının müasir dövrdə (və ya ən tezi 19-cu əsrin sonlarında) qazılmış saxta sənəd olduğunu həm əlifba, həm orfoqrafiya, həm də bədii icra baxımından tam elmi faktlarla belə aşkar edə bilərik:

13-cü əsr (1279-cu il) erməni daş kitabələrində (epifrafikasında) istifadə olunan rəsmi yazı növü "erkatagir" (Dəmir yazı) və ya erkən "bolorgir" (dairəvi yazı) olmalı idi.

Fotodakı daşın üzərindəki hərflər çox nizamlı, düz xətlər üzrə, hərflərin eni və boyu eyni olan müasir standart çap şriftlərinə bənzəyir. Əsl 13-cü əsr abidələrində daş ustaları yer azlığı və ya xüsusi qaydalara görə hərfləri bir-birinin içinə keçirir, liqaturalardan (birləşmiş hərflərdən) kütləvi istifadə edir və bəzi sözləri qısaldaraq üzərinə "tiv" (fərqləndirmə nişanı) qoyurdular. Bu daşın üzərində isə müasir dövrün "ankyunagir" (bucaqlı müasir daş şrifti) üslubu ilə sanki kompüterdə yığılmış kimi bərabər aralıqlı şrift tətbiq olunub. Bu, daşı qazan müasir ustanın əsl orta əsr paleoqrafiyasını yamsılaya bilmədiyini göstərir.

13-cü əsrin xristian kilsə dili klassik “qrabar” (“qədim” erməni dili) idi və özünəməxsus mürəkkəb sintaksisə, hal şəkilçilərinə malik idi.

İfşa: Yazının son sətirlərinə və mərkəzinə diqqətlə baxdıqda, sözlərin bir-birindən müasir nöqtələr (iki nöqtə rəmzləri) ilə ayrıldığı görünür. Orta əsrlərdə cümlə və söz ayrımı tam fərqli qrammatik qaydalarla aparılırdı. Müasir erməni dilində formalaşmış və yalnız 19-cu əsrin sonlarından etibarən tətbiq edilən orfoqrafik fonetika (necə eşidilirsə, elə yazılma prinsipləri) bu yazıya da sızıb. 13-cü əsrin rahibi Hovhannes heç bir halda 19-20-ci əsrin dil təfəkkürü və orfoqrafiyası ilə yaza bilməzdi.

Digər məqam. Qapı tağının kənarlarındakı əhəngdaşı blokları rütubətdən, yağışdan və zamandan qaralıb, üzərində aşınma izləri var. Lakin mətn olan mərkəzi tağ daşının səthi qəsdən hamarlanıb və hərflərin içi çox təmiz, ağ rəngdədir. Əgər bu yazı doğrudan da 1279-cu ildən bəri (740 ildən çox) o qapının üstündə qalsaydı, daşın məsamələrinə yağış suyu, toz, kif və his hopmalı, hərflərin daxili oyuqları qaralmalı idi. Yazının bu qədər "təzə və oxunaqlı" qalması, bura işğal dövründə və ya ən tezi XX əsrin sonunda yerləşdirilmiş, üstündə yenicə dəyişiklik aparılmış saxta daş lövhə olduğunu sübut edir.

Sənədin ingiliscə mətnində erməni tərəfi böyük bir etiraf edir:

"...built by King Vachagan Barepasht, as part of his 'churches in the number of the days of the year'..." (Mömin Vaçaqan şah tərəfindən ilin günlərinin sayına uyğun tikdirdiyi kilsələrdən biri olduğuna inanılır).

Həqiqət: Vaçaqan Barepasht (Mömin Vaçaqan) qədim Azərbaycan dövləti olan Qafqaz Albaniyasının ən məşhur hökmdarıdır (V əsr). Onun tikdirdiyi bütün kilsələr rəsmi olaraq Alban-Xristian irsinə aiddir. Erməni tərəfi bu monastırın (Tərtər rayonunun Talış kəndi yaxınlığındakı Horekavank / Ureki məbədinin) qədim alban mənsubiyyətini silmək üçün 1279-cu ilə aid saxta erməni dilli daş kitabə düzəldib qapının üstünə yerləşdirmiş, bununla da qədim Alban tarixini erməniləşdirməyə çalışmışlar.

Bu qapının üstündəki yazı 13-cü əsrin dil, əlifba və yazı məktəbi qaydalarına qətiyyən cavab vermir. Bu, müasir erməni şriftləri və imla təfəkkürü ilə sonradan daşın üzərinə bəsit şəkildə qazılmış və qədim Alban hökmdarı Vaçaqanın mirasını mənimsəmək üçün bura bərkidilmiş saxtakarlıq nümunəsidir.

Qəbir daşları ilə manipulyasiya

Kərkicahan qəbiristanlığı

Ermənilərin təqdim etdiyi bu məlumatda Kərkicahan (Xankəndi) ərazisindəki köhnə qəbiristanlıq kimi təqdim olunan ərazi və oradakı daşlar əks olunub.

Kataloqda bu abidə "Krkjan qəbirstanlığı" adlandıraraq onun tamamilə erməni irsinə aid olduğunu eyham edilir. Kərkicahan Qarabağın ən qədim Azərbaycan yaşayış məskənlərindən biridir. "Kərkicahan" adı qədim türk tayfalarının və yerli coğrafi adların birləşməsindən yaranmışdır. XIX əsrə və XX əsrin əvvəllərinə aid Çar Rusiyasının kameral təsvirlərində və siyahıyaalmalarında Kərkicahan kəndinin əhalisinin mütləq əksəriyyətinin azərbaycanlılar (türklər) olduğu rəsmən qeyd edilib. Ermənilər bu əraziyə kütləvi şəkildə yalnız XIX əsrdə çarizmin köçürmə siyasətindən sonra yerləşdiriliblər.

 Ön planda və mərkəzdə görünən başdaşıları prizmatik (düzbucaqlı blok) və rombvari/üçbucaqlı maili formalardadır. Bu cür uzunsov və prizmatik daş formaları XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqazda, xüsusilə Qarabağ regionunda həm xristian, həm də bəzi müsəlman qəbirlərində istifadə olunan tipik yerli daş kəsimi üslubudur.

Diqqətlə baxdıqda mərkəzdəki aşmış daşın üzərində səthi, dərin olmayan xətlərlə yazılmış erməni əlifbası ilə yazılar görünür. Bu yazıların dərin oyma deyil, sadəcə səthi cızma üsulu ilə yazılması onların daşın ilkin formasından daha sonra (və ya yaxın keçmişdə) icra edildiyi ehtimalını artırır.

Bu fotoşəkil kataloqun öz iddiasını təkzib edir. Əgər bura "13-17-ci əsrlərə aid qədim erməni qəbiristanlığı" olsaydı, şəkildə orta əsrlər erməni kilsə memarlığına xas olan iri, dərin naxışlı və qədim epioqrafik yazılı daşlar olmalı idi. Lakin şəkildə görünən mənzərə – XIX əsrdən sonra gətirilmiş və ya yerində səthi yazılar həkk olunmuş, aşınmaya məruz qalmamış yaxın keçmişə aid daşlar və arxa plandakı tamamilə yazısız qədim yerli alban/türk plitələridir.

Şəklin yuxarı və sol arxa fonunda çoxsaylı tamamilə hamar, yazısız, emal olunmamış və sadə sındırılmış daş plitələr görünür. Ön plandakı uzunsov daşın kənarları və düz bucaqları hələ də çox kəskin və itidir. Əgər bu daşlar kataloqda iddia edildiyi kimi 13-17-ci əsrlərə (orta əsrlərə) aid olsaydı, Qarabağın rütubətli və yağıntılı iqlimi şəraitində daşların kənarları ciddi şəkildə aşınmalı, dairəviləşməli və əhəngdaşı erroziyaya uğramalı idi. Daşların üzərində əsrlərin gətirdiyi dərin korroziya, oyuqlar və ya köhnə göbələk/mamır təbəqəsi yoxdur. Daşların ümumi rəngi və vəziyyəti onların maksimum XIX əsrin sonu və ya XX əsrə aid olduğunu vizual olaraq sübut edir.

Fotoşəkildən görünür ki, ərazi tamamilə baxımsız, yabanı otlar və kol kolluqları ilə örtülmüş bir sahədir. Erməni kataloqunda bura "tədqiq edilmiş və dövlət tərəfindən qorunan" statusda təqdim edilsə də, vizual mənzərə bura sadəcə 30 illik işğal dövründə ekspedisiya qrupunun gəlib vizual çəkiliş apardığı adi çöl sahəsidir.

Müəlliflərin iddiası: “Qəbiristanlıq iki hissədən ibarətdir: 17-ci əsrə aid qədim hissə və 19-20-ci əsrlərə aid yeni hissə. Köhnə hissədəki qəbirlər yazısız, hamar və yonulmamış daş plitələrdən ibarətdir”.

Müəlliflər köhnə hissədəki qəbirlərin üzərində niyə erməni dilində heç bir yazının, adın və ya tarixin olmadığını izah edə bilmirlər və bunu "sadə, yazısız plitələr" (unengraved slabs) adlandıraraq keçirlər. Reallıqda isə Qarabağda 19-cu əsrə qədər mövcud olmuş yazısız, sadə daş və ya qoç/at formalı qəbirlər yerli xristian Qafqaz albanlarına və İslamdan əvvəlki/sonrakı türk tayfalarına (oğuz, qıpçaq qəbirləri) məxsusdur. Mətndə etiraf edildiyi kimi, üzərində erməni dilində yazılar və bəzəklər olan "kub formalı" qəbirlər yalnız 19-20-ci əsrlərə aiddir. Bu da kəndə erməni əhalisinin sonradan gəlməsinin və qəbiristanlığın köhnə hissəsinin onlara aid olmadığının bariz sübutudur.

Mətndə qeyd olunur ki, köhnə hissənin şərq sərhədində kilsə və ya kapellaya aid ola biləcək daş divar izləri var.

Mətn müəllifləri konkret fakt olmadığı üçün "ola bilsin ki" (possibly of a church) ifadəsindən istifadə edirlər. Qədim Azərbaycan kəndlərinin ətrafındakı qəbiristanlıqlarda (və ya alban dövrü qəbirlərində) çay daşlarından hörülmüş bu cür hasar və ya bünövrə qalıqları kilsə yox, qədim tayfa başçılarının ailə məqbərələrinin (türbələrinin) və ya qəbiristanlıq hasarlarının qalıqlarıdır. Onu mütləq "kilsə" kimi qələmə vermək obyektivlikdən uzaqdır.

Məzi körpüsü ("Mazi Bridge")  

Kataloq körpünün adını sadəcə "Mazi Bridge" kimi qeyd edir və mənasını gizlədir. "Mazy" (və ya Mazi) sözü erməni dilində heç bir məna ifadə etmir. Bu söz qədim türkcədə və bir çox Şərq dillərində işlənən "Mazy" (tük / saç) mənasındadır. Şərq memarlığında çox ensiz, dar və ya nazik şəkildə inşa edilmiş asma və ya tağlı körpülərə simvolik olaraq "Mazy körpü" (Sirat körpüsünə işarə olaraq "Tük körpüsü") deyilirdi. Körpünün adının sırf Azərbaycan-türk dilində olması bu infrastrukturun regional mənşəyini göstərir.

Erməni müəlliflərin adı dəyişdirmədən "Mazi Bridge" kimi saxlaması da bu türk toponiminin silinə bilməyən izidir.

Mətndə “Körpünün tağındakı yonulmuş daş üzərində onun "1825-ci ildə" tikildiyi yazılıb” qeydi var.

1813-cü il Gülüstan və 1828-ci il Türkmənçay müqavilələrindən sonra Çar Rusiyası Qarabağ xanlığını ləğv etdi və regiona İrandan və Osmanlıdan kütləvi şəkildə erməni ailələrini köçürməyə başladı. Bu dövrdə bölgəyə yerləşən erməni kilsə xadimləri mövcud olan qədim Alban və Azərbaycan mühəndislik tikililərinin, körpülərin və bulaqların üzərinə erməni dilində "bərpa" və ya "tikilmə" kitabələri həkk edirdilər. Ermənilər bu saxta rəqəmləri və tarixləri müxtəlif mənbələrdə müntəzəm olaraq təkrarlamaqla şüuraltı olaraq köçürülmə tarixini dəqiq göstərirlər.

Memarlıq quruluşuna görə (kobud əhəngdaşı və əhəng məhlulu ilə hörülməsi, təktağlı strukturu) bu körpü Qarabağ xanlığı dövrünə (XVIII əsr) və ya daha qədim Qafqaz Albaniyası mühəndislik məktəbinə aiddir. 1825-ci il tarixi yalnız həmin daşın üzərinə erməni yazısının qazıldığı və ya rus idarəçiliyi dövründə erməni ustalar tərəfindən təmir edildiyi dövrü göstərə bilər.

Bu tikinti texnikası – yəni çay və ya dağ daşlarından kobud şəkildə divar hörüb, yalnız yük düşən tağ künclərini yonulmuş möhkəm daşlardan yığmaq – Qarabağ və Gəncə memarlıq məktəbinə məxsus klassik körpü tikintisi üslubudur. Körpünün tağı iki qaya arasındakı dərəni birləşdirən tək aşırımlı, mükəmməl yarım-dairəvi formadadır. Tağın kənarları yükə davamlılıq üçün daha iri və nisbətən düzbucaqlı kəsilmiş əhəngdaşı blokları ilə yığılıb. Oxşar konstruksiyalı onlarla körpü Azərbaycanın digər rayonlarında (məsələn, Qazax, Gədəbəy, Şəki ərazilərində) da mövcuddur və sırf yerli Azərbaycan mühəndislik irsinin nümunələridir.

"Mazi körpüsü" kataloq müəlliflərinin iddia etdiyi kimi "erməni dövlətçiliyinin" memarlıq abidəsi deyil. O, Qarabağ xanlığı dövrünə aid olan, adı Azərbaycan türkcəsində qalan və 19-cu əsrdə rus köçürmə siyasətindən sonra üzərinə erməni “kitabəsi” əlavə edilmiş yerli Azərbaycan-Qarabağ infrastruktur abidəsidir.

Sağ yuxarı küncdəki kiçik fotoda körpünün tağının mərkəzi (kilid daşı) üzərində yerləşən düzbucaqlı kitabə yaxından göstərilib. Diqqətlə baxdıqda görünür ki, bu kitabə körpünün orijinal hörgüsünə aid deyil, bura sonradan daxil edilib. Kitabə daşının rəngi, toxuması (teksturası) və əhəng aşınması dərəcəsi körpünü təşkil edən digər qədim çay daşlarından tamamilə fərqlənir. Daha ağ və daha az erroziyaya uğramış kirəc daşdır.

Fotoların sağ alt küncündə şaquli olaraq "PHOTOS FROM RAA ARCHIVE" yazısı yazılıb. RAA – Research on Armenian Architecture (Erməni Memarlığını Araşdırma Fondu) təşkilatıdır. Bu təşkilat onilliklər ərzində Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə ərazilərindəki qədim alban, xristian, türk və islam abidələrini fotoşəkillər vasitəsilə qeydiyyata alaraq, onları birtərəfli qaydada "erməni abidəsi" kimi dünyaya təqdim etməklə tanınan əsas təbliğat maşınıdır.

"Müqəddəs Astvatsatsin Kilsəsi" 

Abidənin Nömrəsi: NK2/1/1

Abidənin yerləşdiyi yer: Upper Ghlijbagh kəndi, Əsgəran rayonu.

Tarix/Dövr: XVIII əsr (bina üzərindəki kitabəyə əsasən 1861-ci il) Abidənin Mövqeyi və Ölçüləri Coğrafi koordinatlar: Ş 39° 58′ 55.5″, Q 46° 47′ 14.9″

Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü: 986 metr

Təqdim edilən foto Əsgəran rayonunun Qılıncbağ ərazisindəki xristian ibadətgahı haqqındadır.

Sənədin yuxarı hissəsində abidənin dövrü rəsmən "18th century" (18-ci əsr — 1700-cü illər) kimi qeyd olunur. Lakin cəmi iki cümlə sonra mətn müəllifləri yazır: "Giriş qapısının üstündəki daş (lintel) kilsənin tikilmə tarixini 1861-ci il (19-cu əsr) kimi göstərir."

Mətn müəllifləri abidəni süni şəkildə qədimləşdirmək üçün başlıqda "18-ci əsr" yazsalar da, real maddi sübutu (1861-ci il yazısını) gizlədə bilməyiblər. 1861-ci il Çar Rusiyasının rəsmən erməniləri Qarabağa yerləşdirməsindən və 1836-cı ildə Alban kilsəsini ləğv edib erməni Qriqorian kilsəsinə tabe etməsindən sonrakı dövrdür. Bu o deməkdir ki, tikili qədim deyil, XIX əsrin ortalarında erməni köçkünləri üçün tikilmiş sıravi ibadətgahdır.

Mətndə yazılıb ki, “Kilsə Əsgəran rayonunun "Yuxarı Qılıçbağ" (Upper Ghlijbagh) kəndində yerləşir”.

Bu ərazi, Azərbaycanın rəsmi inzibati-ərazi bölgüsünə əsasən Xocalı rayonunun (Sovet dövründə yaradılmış və mətndə "Askeran" adlandırılan qondarma rayonun) Qılıçbağ kəndidir. Kəndin adı tamamilə Azərbaycan türkcəsində olub, iki sözün — "qılınc" (silah, kəsici alət) və "bağ" (bağ-bağat, ərazi) sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Erməni dilində bu sözün heç bir mənası yoxdur. Xalis Azərbaycan toponimi olan kənddə yerləşən abidənin "əsl erməni irsi" kimi qələmə verilməsi siyasi xarakter daşıyır.

“Kilsə sadə dizayna malikdir, heç bir bəzək elementi yoxdur, yerli cilalanmamış əhəngdaşından tikilib, damı isə torpaqla örtülüb”.

Reallıq: Təsvir edilən bu üslub — yəni bəzəksiz, naxışsız, kobud daşlardan tikilən və damı torpaqla qapadılan birnavlı tikili — heç bir klassik erməni kilsə memarlığı məktəbinə aid deyil. Bu, XIX əsrdə Rusiyanın köçürmə siyasəti zamanı Qarabağın dağ kəndlərinə yerləşdirilən yoxsul erməni ailələrinin tez-tələsik, ucuz materiallardan tikdiyi sıravi kənd ibadətgahıdır. Müəlliflər bu cür sadə və primitiv kənd tikililərini belə "böyük mədəni irs" siyahısına salaraq say çoxluğu yaratmağa çalışıblar.

Mətndə yazılır ki, Kilsənin daxili divarlarına az sayda sadə xaçkarlar yerləşdirilib.

Mətndə işlənən “divarın içinə yerləşdirilmiş/hörülmüş” (embedded) ifadəsi arxeologiyada çox önəmli bir saxtakarlıq metodunu ifşa edir. XIX əsrdə yeni kilsələr tikilərkən, erməni bənnaları ətraf ərazilərdəki qədim Qafqaz Albaniyasına aid xarabalıqlardan və qəbiristanlıqlardan alban xaç daşlarını sökərək yeni tikdikləri kilsənin divarlarının içinə hörürdülər. Məqsəd binaya süni şəkildə "qədimlik" təəssüratı vermək və onun erməni kilsəsi olduğunu iddia etmək idi. Binanın 1861-ci ildə tikilməsi, lakin içində "qədim xaçkarların" divara hörülməsi bu mənimsəmə metodunun göstəricisidir.

Qılıçbağ kəndindəki bu tikili 18-ci əsrə yox, rəsmən 1861-ci ilə aid olan, xalis Azərbaycan kəndində köçürmə ermənilər üçün tikilmiş, memarlıq dəyəri olmayan və ətrafdakı alban daşlarının divarına hörülməsi ilə "qədimləşdirilməyə" çalışılan sıravi bir XIX əsr tikilisidir.

"Ağna" 

Mətndə belə yazılıb: “Ağna Artsax düzənliyində yerləşir. Sovet dövründə kəndin erməni sakinləri köçüb getmiş və onların yerini azərbaycanlılar tutmuşlar. 1993-cü ildə kənd azad edildikdən sonra burada aparılan qazıntılar zamanı V–VI əsrlərə aid kilsənin təməlləri, eləcə də xaçkarlar və xaçkar qırıqları aşkar edilmişdir. Ermənistan, Azərbaycan və Rusiya arasında 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli atəşkəs bəyanatından sonra Ağna Azərbaycanın nəzarətinə verilmişdir. Ağna kəndində ümumilikdə yeddi abidə qeydiyyata alınmış, sertifikatlaşdırılmış və tarixi-mədəni abidələrin dövlət siyahısına daxil edilmişdir: qəbiristanlıq (e.ə. II–I minilliklər), qədim təpə/yaşayış məntəqəsi (e.ə. XI–IX əsrlər), kurqan (e.ə. II–I minilliklər), xaçkar (XII əsr), türbə (XIX əsr), fars məscidi (XIX əsrin sonu) və müsəlman qəbiristanlığı (XIX əsr).

"Ağnada aşkar olunan xaçkar"

Abidənin Nömrəsi: NK2/44

Abidənin Yerləşdiyi Yer: Ağna (Akna) kəndi, Əsgəran rayonu

Tarix/Dövr: XII əsr

Coğrafi koordinatlar: Ş 40° 00′ 37.5″, Q 46° 55′ 05.1″

Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü: 375 metr

Ölçüləri: 150 × 80 × 20–25 santimetr

Bu xaçkar cilalanmamış ağ və açıq qəhvəyi rəngli daşdan yonulmuşdur. O, mərkəzində hündür relyeflə işlənmiş böyük xaçı, onun altında isə iki kiçik xaçı olan orta ölçülü, sadə xaçkardır. Xaçkar başqa naxışlardan və ya bəzəklərdən məhrumdur. Sol aşağı küncü qırıqdır. Tədqiqatlar göstərir ki, bu xaçkar bir vaxtlar həmin yerdə yerləşmiş qəbrin yeganə sağ qalan qırıntısıdır.

Erməni müəlliflərin təqdim etdiyi material (səh. 32) kataloq müəlliflərinin mədəni-tarixi mənimsəmə, demoqrafik saxtakarlıq və işğal siyasətinə bəraət qazandırmaq cəhdlərini çılpaq şəkildə ortaya qoyan hissələrdən biridir. Əslində bu mətn, Azərbaycanın Ağdam şəhəri və onun ətrafı haqqındadır.

Reallıq: "Akna" adı tamamilə süni və qondarma bir toponimdir. Mətndə təsvir olunan və koordinatları verilən ərazi (N 40 00 37.5 E 46 55 05.1, hündürlük 375 metr) Azərbaycanın qədim və tarixi Ağdam şəhərinin mərkəzi və onun ətraf düzənliyidir. Ağdamın əsası XVIII əsrdə Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan tərəfindən qoyulub (ağ rəngli əhəngdaşıdan imarət tikildiyi üçün xalq bura "Ağ dam" adını verib).

Çar Rusiyasının XIX əsrə aid bütün kameral təsvirlərində və siyahıyaalmalarında Ağdam və onun ətraf kəndləri mütləq əksəriyyətlə (95-99%) azərbaycanlıların (türklərin) yaşadığı xalis müsəlman bölgəsi olub. "Bura erməni kəndi idi, sovetdə azərbaycanlılar gəldi" iddiası tarixi tamamilə tərsinə çevirmək cəhdidir. Ermənilər bura yalnız 1993-cü il işğalından sonra gəliblər və viran qoyduqları Ağdam şəhərinə qondarma "Akna" adını qoyublar.

“Bu, 12-ci əsrə aid erməni xaçkarıdır”.

Fotoşəkildə görünən daş plitənin üzərində heç bir erməni əlifbası ilə yazı, xristian mətni və ya tarix yoxdur.

Mətn müəllifləri özləri etiraf edirlər: "Bu, başqa heç bir naxış və bəzəyi olmayan (devoid of other patterns), mərkəzində qabarıq böyük xaç və aşağısında iki kiçik xaç olan sadə daşdır."

Bu təsvir – yəni hamar daş üzərində sadə və bəzəksiz xaç formaları klassik Ermənistan (Sünik, İrəvan, Eçmiəzdin) xaçkar məktəbinə tamamilə ziddir. Erməni xaçkarları mürəkkəb krujeva naxışları, yarpaq elementləri və mütləq erməni dilində yazılarla zəngin olur. Fotoşəkildə görünən daş isə erkən orta əsrlər Qafqaz Albaniyasının düzənlik və dağətəyi bölgələrində yaşamış xristian əhalisinin qəbir daşı üslubudur.

Daşın sol alt küncü qırılıb, quru otların arasında birbaşa torpağın üzərinə atılıb.

Ağdam ətrafında xaçkar tapılması haqqında ermənilər video-reportaj da hazırlayıblar.

Təqdim etdiyimiz kadrlar 2019-cu ildə Ermənistanın İctimai Televiziyasında (1Lurer) yayımlanmış "Torpağın sirri" adlı təbliğat süjetindən götürülmüş ekran görüntüləridir.

Ermənilər iddia edirlər ki, 9-10-cu əsrlərə aid xaçkarın tapılması “Akna”nın erməni şəhəri olduğunu sübut edir. Süjetdə bir qadının tarlanın ortasında durub "bunu torpağı şumlayarkən tapdıq" deməsi tipik bir səhnələşdirilmiş ssenaridir.

Bu görüntüləri, daşın materialını və üzərindəki xaç elementlərini arxeologiya, petroqrafiya (daşşünaslıq) və xristian ikonoqrafiyası elmlərinin birmənalı faktları əsasında yoxladıqda erməni iddialarının növbəti saxtakarlığı tam şəkildə ifşa olunur.

Fotolarda aydın görünür ki, bu tapıntı adi əhəngdaşı və ya travertin-gəc qarışıqlı məsaməli süxurdur. Daşın səthində çoxlu sayda xırda oyuqlar, boşluqlar və qum dənəciklərinin izləri var. 9-10-cu əsrlərdə bu materialdan istifadə olunurdumu? Xeyr, klassik xaçkar sənətində bu tip yumşaq və məsaməli əhəngdaşından istifadə olunmurdu. 9-11-ci əsrlərdə xristian daş ustaları əsrlərlə dözümlü qalsın deyə abidələri yalnız bərk süxurlardan – tuf (xüsusilə qırmızı və qara), bazalt və ya qranitdən yonurdular.

Daşın bəzi çökək yerlərinə sulu palçıq və torpaq sürtülüb ki, guya "torpağın altından təzə çıxıb" təəssüratı yaransın. Lakin daş bütövlükdə təmizdir, üzərində əsrlərlə yeraltı nəmdən yaranan dərin tünd qəhvəyi qalıcı ləkələr yoxdur.

Ümumiyyətlə əhəngdaşı növü rütubətə, yağışa və torpaq turşusuna qarşı dözümsüzdür. Əgər bu daş həqiqətən 1000 ildən çox (9-cu əsrdən bəri) torpağın altında qalsaydı, onun üzərindəki o dayaz relyefli xaç cizgiləri torpağın rütubətindən tamamilə əriyib silinməli və eroziyaya uğramalı idi. Daşın üzərindəki kəsiklərin və çökəkliklərin daxili kənarlarının hələ də təmiz, ağappaq və kəskin qalması bu relyefin yaxın keçmişdə (30 illik işğal dövründə) müasir alətlərlə qazıldığını sübut edir.

Digər tərəfdən, xaçın qollarının uclarındakı çıxıntılar (ikonoqrafiyada buna “bərəkətli xaç” deyilir) bu daşın erməni kilsəsinə aid olmadığını sübut edən ciddi elmi əsasdır. Belə ki, görüntüdəki xaçın qollarının ucları iki yerə ayrılır (iki çıxıntılı- qaranquş quyruğu üslubu). Xristian arxeologiyasında bu forma "Maltiz xaçı" və ya erkən orta əsrlər Qafqaz Albaniyası xaç formasıdır. Alban-xristian memarlığında (məsələn, Ağdam, Tərtər və Əsgəran ərazisindəki qədim alban bazilikalarında) xaçın qolları düz bitmir, ucları iki yerə qatlanaraq həyat ağacını, çiçəklənməni simvolizə edir.

Erməni Qriqorian kilsəsinin rəsmi kanonlarına aid 9-13-cü əsr xaçkarlarında xaçın ucları üççıxıntılı (yonca yarpağı formasında) şəklində yonulurdu.

Fotodakı daşın üzərində heç bir erməni dilində yazı (epioqrafika) yoxdur və xaçın dizaynı (ikiçıxıntılı struktur) qədim Alban xristian elementlərinə əsaslanır. Ermənilər tapdıqları bu qədim bəzəksiz Alban məzar daşını və ya onun işğal dövründə düzəldilmiş müasir replikasını götürüb "9-10-cu əsr erməni xaçkarı" kimi təqdim ediblər.

"Müqəddəs Astvatsatsin Kilsəsi"

Mətndə yazılıb: “Kəndin mərkəzində yerləşən Müqəddəs Astvatsatsin Kilsəsi düzbucaqlı plana malikdir. Qapı üzərindəki daş kitabəyə əsasən, kilsə 1850-ci ildə inşa edilmişdir. O, tağlı dama və kiçik rotondaya malik, cilalanmış daşdan tikilmiş üçnepli bazilikalı quruluşdadır. Giriş cənub-qərb tərəfdə yerləşir və binanın müxtəlif tərəflərində dörd pəncərə var. Ərazi Azərbaycan qüvvələri tərəfindən işğal olunmazdan əvvəl kilsə fəaliyyət göstərirdi və onun interyeri yaxşı təchiz olunmuşdu”.

Səhifə 36-da təqdim edilən bu abidə Xocalı rayonunun Ballıca (kataloqda qondarma Aygestan adı ilə verilib) kəndində yerləşən kilsə haqqındadır.

“Aygestan" adı 1992-ci il işğalından sonra xəritələrə daxil edilmiş tamamilə uydurma və süni bir addır. Bu kəndin rəsmi və əzəli adı Azərbaycanın inzibati-ərazi bölgüsünə əsasən Ballıca kəndidir. Kəndin adı Azərbaycan türkcəsində olub, ərazidə qədimdən mövcud olan zəngin balçılıq/arıçılıq təsərrüfatı və şirin sulu "Ballıca çayı" ilə bağlıdır. Çar Rusiyasının XIX əsrə aid bütün rəsmi kameral təsvirlərində də bura Şuşa qəzasının "Ballıca" kəndi kimi daxil edilib.

Fotoşəkilə diqqətlə baxdıqda, binanın xarici görünüşündə erməni ustalarının abidəyə sonradan etdiyi süni müdaxilələr aydın şəkildə özünü büruzə verir. Kilsənin əsas gövdəsini təşkil edən daşlar solğun çəhrayı və boz rəngli, iri, kobud yonulmuş əhəngdaşı bloklarıdır. Lakin giriş qapısının ətrafındakı düzbucaqlı dekorativ portal tam fərqli olaraq bəmbəyaz, tam cilalanmış müasir kəsimli daş kütləsindən hazırlanıb. Bu vizual fərq sübut edir ki, qapının üstündəki erməni dilində yazı olan o çərçivə (portal) binanın orijinal divar hörgüsünə aid deyil, bura sonradan (işğal dövründə) bir yamaq kimi yapışdırılmışdır.

Binanın divar daşlarının arasındakı ağ rəngli birləşdirici bəndlər (gəclər) və damdakı sinklənmiş müasir metal örtük, həmçinin damın mərkəzindəki kiçik açıq zəng qülləsi (rotunda) işğal dövründə (1992-2020) aparılmış müasir tikinti-təmir işlərinin nəticəsidir.

Ön planda görünən alçaq daş hasar da kilsənin öz daşlarından tam fərqli olaraq müasir sement məhlulu ilə yaxın keçmişdə tikilib.

Ağ portalın yuxarı hissəsində simmetrik olaraq yerləşdirilmiş iki kiçik boz kvadrat daş diqqət çəkir. Bu daşların rəngi və forması onların tamamilə müasir dövrdə sement/mərmər qarışığından hazırlandığını və binaya "erməni sənədi" qazandırmaq məqsədilə yaxın keçmişdə bura bərkidildiyini təsdiqləyir.

Yazının həkk olunduğu yarım-dairəvi daş blokunun rəngi və tərkibi, onun ətrafını mühasirəyə alan və üzərində dalğalı (dişli) ornament olan tağ daşlarından tamamilə fərqlənir. Ətrafdakı tağ daşları daha sarımtıl, məsaməli və qədim regional tikinti materialıdır. Ortadakı yazılı daş isə daha sıx, boz-çəhrayı rəngli fərqli bir süxurdur. Bu vizual fakt əvvəlki səhifədə qeyd etdiyimiz həqiqəti tam təsdiqləyir: ərazidəki mövcud olan yazısız regional tikilinin/tağın içərisinə XIX əsrdə erməni dilində yazı daşı sonradan "yamaq" kimi daxil edilib.

Daşın ən üst hissəsində erməni dilində "ՌՅՂ" (1850) tarixi oyulub. Diqqətlə baxdıqda rəqəmlərin və onların altındakı erməni əlifbası ilə yazılmış mətnin oyma dərinliyinin çox dayaz və kənarlarının hələ də iti, ağappaq olduğu görünür. Əgər bu daş iddia edildiyi kimi real olaraq 1850-ci ildən bəri açıq havada və nəmlikdə qalsaydı, əhəngdaşının təbii erroziyası nəticəsində hərflərin daxili kənarları dairəviləşməli, rəngi tündləşməli və üzərində dərin aşınma oyuqları yaranmalı idi. Daşın təmizliyi və yazıların kəskinliyi bu kitabənin yaxın dövrdə (və ya işğal illərində köhnə yazının üzərindən yenidən keçilməklə) manipulyasiya edildiyini göstərir.

“Bu, cilalanmış daşdan tikilmiş, tağlı damı olan üçnavlı bazilikadır”.

Reallıq: Üçnavlı (three-nave) sadə bazilika quruluşu Ermənistanın öz daxilindəki mərkəzi kilsə memarlığına (məsələn, xaçvari-gümbəzli Eçmiəzdin üslubuna) xas deyil. Bu memarlıq forması – yəni daxildən sütunlarla üç hissəyə (nava) bölünən uzunsov düzbucaqlı dördbucaqlı binalar – Qafqaz Albaniyasının erkən və orta əsrlər düzənlik və dağətəyi memarlığının (məsələn, Qum bazilikası, Ləkit məbədi və s.) ən klassik nümunəsidir. XIX əsrdə Qarabağa gələn erməni bənnaları kəndlərdə yeni kilsələr tikərkən, bölgədə mövcud olan qədim Alban xristian bazilikalarının memarlıq planını birbaşa kopyalamış və onların üzərinə öz qriqorian elementlərini (portal yazısını) əlavə etmişlər.

Fotoda daxili məkanı bölən dördbucaqlı, kütləvi daş sütunlar (pilonlar) və onlara söykənən yarım-dairəvi daxili tağlar görünür. Bu interyer Ermənistanın daxilindəki (məsələn, Eçmiədzindəki və ya İrəvan ətrafındakı) xaçvari-gümbəzli mərkəzi erməni kilsələrinin quruluşuna tamamilə ziddir. Bu quruluş – yəni daxili fəzanın sütunlar vasitəsilə 3 uzunsov keçidə (nava) bölünməsi – Qafqaz Albaniyasının erkən və orta əsrlər memarlıq məktəbinin (məsələn, Ağdamın Şahbulaq, Kəlbəcərin Xudavəng və Qəbələnin qədim kilsələri) təməl prinsipidir.

Açıq olan qapının müasir, təmiz laklanmış sarı rəngli taxtadan hazırlanması və üzərindəki təzə oymalar binanın daxilinin işğal dövründə (2000-ci illərdə) separatçı rejim tərəfindən tamamilə yeniləndiyini və mebelləşdirildiyini göstərir.

Ballıca kəndindəki bu bina qədim erməni irsi deyil. O, 1850-ci ildə, regional Alban bazilikalarının memarlıq quruluşu kopyalanaraq köçürmə ermənilər üçün tikilmiş, giriş hissəsinə isə sonradan yazı portalları əlavə edilmiş XIX əsr regional ibadətgahıdır. İşğal dövründə müasir materiallarla (metal dam, müasir hasar) modifikasiya edilib və "Artsax abidəsi" (NK2/28) kimi qanunsuz reyestrə salınıb.

"Avetaranots qalası"

Təqdim edilən növbəti material (səh. 46) Xocalı rayonunun Çanaqçı kəndində yerləşən, tarixən Vərəndə məlikliyinin qərargahı olmuş qala (Çanakçı qalası) haqqındadır. Müəlliflər bu səhifədə abidənin rəsmi adını başlıqda gizlədə bilməsələr də, onun tarixi mənsubiyyətini və tikilmə səbəblərini köklü surətdə təhrif ediblər.

Kataloqun əksər səhifələrində Azərbaycan adları tamamilə silindiyi halda, bu səhifədə müəlliflər məcburiyyətdən kəndin və qalanın adını birinci olaraq "CHANAKHCHI FORTRESS" (Çanaqçı qalası) kimi qeyd ediblər. Çünki bütün regional tarixi xəritələrdə və rus imperiya sənədlərində bu qala və kənd yalnız "Çanaqçı" (türk mənşəli sənətkarlıq toponimi) kimi tanınır. Ermənilərin qondarma "Avetaranots" adı isə buraya yalnız işğal dövründə rəsmi ad kimi sırımağa çalışdıqları süni termindir.

Mətndə qeyd olunur ki, “Qalanın dövrü 13-19-cu əsrlər kimi göstərilir”.

Reallıq: Bu, abidənin yaşını süni şəkildə 400 il qədimləşdirmək cəhdidir. Çanaqçı qalasının qalıqları və buradakı məlik sarayı XVII əsrin sonu və XVIII əsrdə inşa edilib. Ərazidə 13-cü əsrə aid heç bir hərbi qala divarı və bürc mövcud olmayıb. Müəlliflər ərazidə mövcud olan qədim Alban dövrü xarabalıqlarının mövcudluğundan istifadə edərək, XVIII əsrə aid olan bu qalanın yaşını birbaşa 13-cü əsrə bağlayırlar.

Fotoşəkildə sıldırım qayanın zirvəsində yerləşən dairəvi müdafiə bürcü aydın görünür. Bu görüntünün hərbi-arxeoloji analizi erməni iddialarını təkzib edir. Belə ki, bürcün divarları bərabərləşdirilməmiş, tamamilə kobud dağ daşlarından və yerli əhəng məhlulundan tikilib. Daşların pərakəndə hörgüsü və daxili boşluqların xırda daş qırıqları ilə doldurulması, XVIII əsr Qarabağ xanlığı dövrü (Pənahəli xan və İbrahimxəlil xan zamanı) hərbi memarlığının (məsələn, Şuşa, Əsgəran və Şahbulaq qalalarının divar hörgüsünün) ən bariz xüsusiyyətidir.

Kataloq müəlliflərinin "Artsaxın minillik toxunulmaz qədim qalası" kimi təqdim etdiyi bu yer, əslində işğal dövründə mülki infrastruktura uyğunlaşdırılmış, yaxınlığından su xətləri çəkilmiş adi çöllük ərazidir.

Xocalının Çanaqçı kəndindəki bu qala 13-cü əsrə aid deyil. O, XVII-XVIII əsrlərdə Qarabağ xanlığının tərkib hissəsi olan Vərəndə məlikliyinin qərargahı kimi yerli Azərbaycan-Qarabağ hərbi tikinti üslubunda inşa edilmiş feodal istehkamıdır.

"İvanyan" qəbiristanlığı

Abidənin Nömrəsi: NK2/79

Abidənin Yerləşdiyi Yer: İvanyan (Xocalı) şəhəri, Əsgəran rayonu Tarix/Dövr: E.ə. II–I minilliklər

Coğrafi koordinatlar: Ş 39° 55′ 11.7″, Q 46° 46′ 27.2″

Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü: 619 metr

Bu qəbiristanlıq aeroportun cənub-qərbində yerləşir. Onun diqqət çəkən xüsusiyyətləri arasında əsasən çay daşlarından tikilmiş müxtəlif ölçülü kromlexlər var. Məzarların xarici hörgüsü əsasən qorunub saxlanılmışdır. Qəbir təpələrinin əksəriyyətinin hündürlüyü 0.5 metrdən çox deyil. Tunc və Dəmir dövrləri üçün səciyyəvi olan qəbiristanlıq xüsusi olaraq e.ə. II–I minilliklərə aiddir.

Fotoşəkildə yaşıl çəmənliyin ortasında ucalan təpə tipli torpaq-daş qəbir (kurqan) əks olunub.

Şəkildə görünən bu xarakterik təpə relyefi son tunc və erkən dəmir dövründə (e.ə. II–I minilliklərdə) Qarabağda yaşamış qədim köçəri və yarımköçəri türk/alban tayfalarının ənənəvi monumental dəfn memarlığıdır. Tayfa başçıları və ya nüfuzlu döyüşçülər vəfat etdikdə, onların qəbirlərinin üzərinə uzaqdan seçilməsi üçün daş və torpaq qarışığından bu cür nəhəng süni təpələr ucaldılırdı. Qədim və orta əsrlər erməni mədəniyyətində heç vaxt bu cür torpaq/daş təpə tipli kurqan və ya kromleks (dairəvi çay daşı düzümləri) dəfn adəti mövcud olmayıb. Onlar ölülərini düzənliklərdə torpağa basdırıb, üzərinə dik daşlar (və ya xaçkarlar) qoyurdular. Fotoda görünən obyekt tamamilə fərqli, "Xocalı-Gədəbəy arxeoloji mədəniyyəti" ailəsinə məxsus qədim yerli türk-tayfa irsinin maddi sübutudur.

Kurqan təpəsinin sol və sağ yamaclarına diqqətlə baxdıqda, torpaq qatının bəzi yerlərdə yarıldığı, aşındığı və relyefin hamarlığını itirdiyi görünür. Mətndə qəbirlərin hündürlüyünün "0.5 metri keçmədiyi" yazılır. Reallıqda isə 1992–2020-ci illərdə Xocalı aeroportu ətrafındakı bu qədim kurqan sahələri Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən hərbi mövqelər və poliqon kimi istifadə olunmuşdur. Ağır zirehli texnikaların kurqanların üzərindən keçməsi və ətrafda qazılan səngərlər bu 3500 illik tarixi abidələrin mühüm hissəsini yer üzündən silmiş və qalanlarını bu cür deformasiyaya uğratmışdır.

Diqqət yetirsəniz, abidənin mətni sənədin əvvəlki səhifələrində (səhifə 63) verildiyi halda, onun böyük fotoşəkili yalnız səhifə 65-də yerləşdirilib. Bu cür pərakəndəlik və vizual materialların mətndən uzaq yerləşdirilməsi, kataloq müəlliflərinin işğal dövründə tələsik, sistemli arxeoloji çöl tədqiqatı aparmadan, sadəcə avtomobillə keçərək uzaqdan çəkdikləri şəkilləri kitaba doldurduqlarını göstərir.

Fotoda abidənin ətrafında heç bir elmi ekspertizanın, qoruyucu nişanın və ya bərpa infrastrukturunun olmaması, obyektin sıradan bir çöl sahəsi kimi taleyin ümidinə buraxıldığını sübut edir.

Bu fotoşəkil (səhifə 65) kataloqun erməniləşdirmə iddialarını əyani şəkildə alt-üst edir.

Şəkil vizual olaraq sübut edir ki, Xocalı aeroportu yaxınlığındakı bu abidə sırf Azərbaycanın qədim Tunc dövrü köçəri-türk mədəniyyətinə aid olan bir kurqan təpəsidir. Erməni separatçı rejimi bu qədim kurqanı öz kitablarına daxil etməklə, heç bir tarixi əlaqələri olmayan Tunc dövrü abidələrini də öz adlarına çıxarmağa çalışıblar.

Xocalıdan verilən ikinci materialın adı “Yaşayış məntəqəsi” (səh. 66) adlanır.

Mətndə deyilir: Orta-son Tunc və ya erkən Dəmir dövrünə aid edilən bu yaşayış məntəqəsi aeroportun cənub-qərbində, ərazidəki iki böyük kurqanın qərbində yerləşir. Yaşayış məntəqəsi iri emal olunmamış və cilalanmamış daşdan tikilmiş siklop tipli divarla əhatə olunmuş təqribən 300 × 300 metr ölçülü düzbucaqlı sahəni əhatə edir. Bu divar yaşayış məntəqəsini tamamilə əhatə edir. Onun hörgüsünün üst qatının konturları hələ də zəif şəkildə görünür, eni 1.5 ilə 3 metr arasında dəyişir. Mühafizə olunan yaşayış məntəqəsi hazırda becərilən düzənlik ərazidə yerləşir. Tunc və Dəmir dövrləri üçün səciyyəvi olan yaşayış məntəqəsi xüsusi olaraq e.ə. II–I minilliklərə aiddir.

Təqdim etdiyimiz material Xocalı ərazisində (kataloqda yenə qondarma Ivanyan adı altında verilib) yerləşən son Tunc və erkən Dəmir dövrünə aid qədim yaşayış məskəni haqqındadır.

“Yaşayış məskəni emal olunmamış, böyük daşlardan tikilmiş "Siklopik divarla" (Cyclopean wall) əhatə olunub və eramızdan əvvəl II–I minilliklərə aiddir”.

Reallıq: Mətndə düzgün olaraq bu divarların Orta/Son Tunc və Erkən Dəmir dövrünə (e.e. II–I minilliklərə) aid "Siklopik tikili" olduğu qeyd edilir. Lakin manipulyasiya burasındadır ki, bu abidə separatçı rejimin reyestrinə salınaraq "erməni maddi irsi" kimi təqdim olunur. Cənubi Qafqazda, xüsusilə Qarabağ, Göyçə, Naxçıvan və Daşkəsən regionlarında tətbiq olunan siklopik tikinti texnikası (palçıq və sement istifadə etmədən, nəhəng qaya parçalarının üst-üstə qoyulması) dünya arxeologiyasında yerli Azərbaycan türk-tayfalarının ulu babalarının (məsələn, xett, subar, alban tayfa birliklərinin) mühəndislik məktəbi kimi qəbul edilir. Bu divarlar xalq arasında "qalaça" adlanır. Ermənilərin bu tunc dövrü qalaçalarını öz mədəniyyətlərinin sənədləşdirmə layihəsinə daxil etməsi tamamilə elmdən kənardır, çünki həmin dövrdə bölgədə erməni etnik varlığı və ya kilsə mədəniyyəti mövcud olmayıb. Hər iki fotoşəkildə (böyük çöl mənzərəsi və yaxından çəkiliş) düzənlik sahədə pərakəndə halda paylanmış daş kütlələri əks olunub.

Mətndə iddia olunur ki, eni 1.5 metrdən 3 metrə qədər olan və yaşayış məskənini tamamilə əhatə edən "bir divarın cizgiləri hələ də zəif görünür". Lakin fotodan aydın şəkildə vizual olaraq təsdiq olunur ki, burada hər hansı bir insan əli ilə düzülmüş divar hörgüsü, cərgə, künc və ya memarlıq bünövrəsi mövcud deyil.

Görünən mənzərə – dağətəyi düzənlikdə təbii tektonik proseslər və ya sellər nəticəsində ətrafa səpələnmiş təbii qaya qırıntıları və çay daşları yığınıdır (geoloji süxur səpini).

Müəlliflər Ağdam və Xocalı düzənliyində hər addımda rast gəlinən bu adi daşlıq sahələri arxeoloji terminlərlə ("Cyclopean wall", "masonry") bəzəyərək süni şəkildə "qədim Artsax şəhərsalma abidəsi" kimi sənədləşdiriblər.

Bir məqamı da qeyd edək. Kataloq müəllifləri burada kəmiyyət manipulyasiyası (yəni süni şəkildə abidə sayını çox göstərmək) və vizual fırıldaqçılıq ediblər.

Verilən coğrafi koordinatları və mətnləri riyazi və xəritə üzərindən dəqiqliklə yoxladıqda bu saxtakarlığın mexanizmi tam aşkar olunur. Belə ki, səhifə 63-də (Qəbiristanlıq) (N 39° 55′ 11.7″, E 46° 46′ 27.2″) və səhifə 66-da (Yaşayış məskəni) (N 39° 54′ 12.1″, E 46° 46′ 39.1″) kordinatları göstərilib.

Riyazi olaraq bu iki nöqtə arasındakı məsafə cəmi 1.2 kilometrdir. Hər iki obyekt üçün mətndə eyni referans nöqtəsi seçilib: "Xocalı aeroportunun cənub-qərbi". Eramızdan əvvəl II–I minilliklərə (Tunc dövrünə) aid olan yaşayış məskənləri və onların nekropolları (qəbiristanlıqları) həmişə vahid bir arxeoloji kompleks (bütöv bir sahə) təşkil edir. Müəlliflər bütöv bir arxeoloji sahəni (Xocalı nekropolunu) ortadan süni şəkildə bölərək, bir neçə metr fərqlə iki fərqli abidə (biri NK2/79, digəri NK2/80) kimi qeydiyyata alıblar.

Səhifə 65-dəki böyük təpə fotosu ilə səhifə 66-dakı daşlıq sahənin arxa fonuna diqqət edək. Hər iki fotonun arxa planında uzanan dağ silsiləsinin silueti, relyef cizgiləri və düzənliyin ümumi mənzərəsi eynidir. Müəlliflər eyni tarlada dayanıb kameranı bir dəfə sağa (kurqan təpəsinə), bir dəfə isə sola (yerdəki təbii daşlara) çevirərək şəkillər çəkiblər. Kitabda isə bu görüntüləri sanki bir-birindən tamamilə uzaq, fərqli-fərqli tarixi "erməni abidələri" imiş kimi fərqli səhifələrə yerləşdiriblər. Sayı süni şəkildə 5000-in üzərinə çıxarmaq üçün bir arxeoloji tarlanın içindəki hər təpəni və daş yığınını ayrıca bir "Artsax tarixi abidəsi" kimi nömrələyiblər.

Bu fakt, qeyd edilən layihənin bütövlükdə elmi sənədləşdirmə deyil, tələsik hazırlanmış bir siyasi propaqanda materialı olduğunu növbəti dəfə sübut edir.

Xocalı aeroportu yaxınlığındakı bu ərazi qədim erməni irsinə qətiyyən aid deyil. O, Azərbaycanın son Tunc dövrü Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aid olan daşlıq relyef və sadə yaşayış məskəni izləridir. Kataloq müəllifləri şəhərin adını dəyişdirməklə yanaşı, heç bir tikili forması qalmayan bu adi təbii daş yığınlarını "erməni siklopik qala divarı" kimi dünyaya sırımağa çalışıblar.

"Müqəddəs Astvatsatsin Kilsəsi"  

Abidənin Nömrəsi: NK2/68

Abidənin Yerləşdiyi Yer: Karashen (Qaraxan) kəndi, Əsgəran rayonu

Tarix/Dövr: 1843-cü il

Coğrafi koordinatlar: Ş 39° 47′ 48.4″, Q 46° 46′ 52.9″

Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü: 833 metr

Uzunluğu: 11 metr Eni: 8 metr

Təqdim etdiyiniz material (Səhifə 69 və 71) Xocalı rayonunun Daşbulaq kənd inzibati ərazisinə yaxın yerləşən və kataloqda qondarma “karashen” adı ilə verilmiş xristian ibadətgahı haqqındadır.

 “Giriş qapısının üstündəki yazıya əsasən kilsə 1843-cü ildə tikilib”.

Reallıq: Kataloq müəllifləri bu obyekti "qədim Artsax irsi" siyahısında təqdim etsələr də, başlıq və mətn binanın real yaşının olduqca gənc (1843-cü il) olduğunu rəsmən təsdiqləyir. 1843-cü il – Çar Rusiyasının 1828-ci ildə Qarabağ xanlığını ləğv etməsindən, İrandan erməniləri bölgəyə köçürməsindən və 1836-cı ildə Alban kilsəsinin müstəqilliyinə son qoyaraq onu Erməni Qriqorian kilsəsinə tabe etməsindən cəmi 7 il sonraya təsadüf edir.

Bu bina orta əsrlərə aid kilsə deyil, XIX əsrin ortalarında çar administrasiyasının dəstəyi ilə əraziyə təzə yerləşmiş erməni köçkünləri üçün tikilmiş standart regional kənd ibadətgahıdır.

Səhifə 71-də “Giriş kitabəsi” fotosunda isə müasir suvaq və sement işləri açıq-aşkar görünür.

Diqqətlə baxdıqda, bu yazılı daşın ətrafının tamamilə müasir, boz rəngli kobud sement və gəc qarışığı ilə suvanaraq divara bərkidildiyi aydın görünür.

Yazının oyulduğu ağ rəngli hamar daş bloku, binanın ümumi divarını təşkil edən qədim, sarımtıl-boz əhəngdaşılarından tərkib və tekstura baxımından köklü surətdə fərqlənir. Bu fakt sübut edir ki, mövcud olan yazısız tikilinin içinə XIX əsrdə erməni dilində yazı daşı sonradan montaj edilib.

Yazılı daşın mərkəzində relyeflə yonulmuş kiçik tağ strukturunun ucu iti və oxvaridir. Bu xətt – islam dövrü Azərbaycan və Şərq memarlıq portallarının (Şirvanşahlar və Qarabağ memarlıq dekorasiyasının) ən bariz elementidir. Erməni bənnaları yazını həkk edərkən ərazidəki yerli Azərbaycan memarlıq naxışını kopyalamışlar.

Binanın ümumi görüntüsünə baxdıqda (səhifə 69), divarların heç bir professional memarlıq kəsiminə malik olmadığı, tamamilə kobud, yonulmamış dağ daşları və çay daşlarından palçıqla hörülüyü görünür. Divarın müxtəlif yerlərində suvaqların qopub töküldüyü və qəzalı vəziyyətdə olduğu sezilir.

Mətndə damın "çöl tərəfdən kafel/kirəmitlə örtüldüyü və mərkəzində zəng qülləsi (belfry) olduğu" iddia edilir. Lakin real fotoda binanın damı bütövlükdə sənaye üsulu ilə hazırlanmış, dalğalı müasir sinklənmiş dəmir təbəqələrlə (şifer) örtülüb və damın üzərində hər hansı bir xristian zəng qülləsi (belfry) vizual olaraq mövcud deyil. Müəlliflərin mətndə yazdıqları ilə yerləşdirdikləri fotoşəkil növbəti dəfə bir-birini təkzib edir.

Pəncərənin önündə yerə düzülmüş və dik qoyulmuş iri məzar daşları əks olunub.

Bu daşların forması (xüsusilə sağ tərəfdəki pilləli bünövrəyə və klassik profil kəsiminə malik olan monumental başdaşı) XIX əsr Qarabağ xanlığının və yerli Azərbaycan bəylərinin, zadəganlarının qəbirüstü türbə/sərdabə elementləri ilə eynidir.

Bir daha qeyd edirik ki, Daşbulaq kəndindəki bu bina qədim erməni irsi deyil. O, 1843-cü ildə, regional Şərq-Azərbaycan memarlıq formaları kopyalanaraq kobud daşlardan inşa edilmiş, giriş hissəsinə isə fərqli ağ daşdan ibarət erməni dilində yazılı portal sonradan sementlə montaj edilmiş XIX əsr regional köçürmə ermənilər üçün dəyişdirilmiş kənd ibadətgahıdır. İşğal dövründə müasir dəmir damla örtülərək "Artsax abidəsi" (NK2/68) kimi “reyestrə” qanunsuz daxil edilib.

Təqdim etdiyimiz bu görüntülər (səh. 75) “Qırmızı Kənd”dəki (ermənilər saxta adı “Karmir Gyugh” adlandırırlar) kilsənin divarlarına hörülmüş daşların yaxından fotoşəkilləridir. Bu şəkilləri arxeologiya, dini ikonoqrafiya və vizual restavrasiya faktları ilə diqqətlə analiz etdikdə, erməni kilsə xadimlərinin və separatçıların abidə üzərində apardığı vizual saxtakarlıq, süni boyama və mənimsəmə mexanizmi tam ifşa olunur.

Daşların oyma relyeflərinin daxili hissələrinə müasir, süni parlaq qırmızı (al-qırmızı) rəng, kənarlarına və çərçivələrinə isə göy (ultramarin) rəngli kimyəvi boya vurulub.

12-13-cü əsrlərə aid real orta əsr daş abidələrinin üzərində bu cür parlaq, sintetik, kimyəvi tərkibli emal boyaları ola bilməz. Əgər bu boyalar qədim olsaydı, yüzlərlə il ərzində aşınmalı, solmalı və daşın tərkibinə hoparaq paslanmalı idi.

Bu, işğal dövründə (1992–2020) erməni tədqiqatçılar və keşişlər tərəfindən tətbiq olunmuş süni "canlandırma" hiyləsidir. Birincisi, kitab üçün fotoşəkil çəkərkən naxışların və sonradan daşın üzərinə cızılmış erməni hərflərinin kamerada daha aydın görünməsi üçün oyuqların içini qırmızı ilə rəngləyiblər. İkincisi, bununla abidəyə süni şəkildə Ermənistan bayrağının (Qırmızı-Göy-Narıncı) rəng çalarlarını vizual olaraq aşılamaq və baxan xarici oxucuda "saf erməni mədəniyyəti" təəssüratı yaratmaq məqsədi güdüblər. Bu, tarixi abidənin orijinal vizual görünüşünü dəyişdirən restavrasiya vandalizmidir.

Bu daşların üzərindəki ornamentlər erməni kilsə memarlığına deyil, birbaşa Qafqaz Albaniyasının regional xristian sənətinə aiddir.

İkinci şəkildəki mərkəzi böyük xaçın və kənarlardakı kiçik xaçların qollarının uclarına diqqətlə baxmaq lazımdır. Qolların hamısının ucları birmənalı olaraq iki yerə ayrılır (iki çıxıntılıdır). Əvvəlki araşdırmalarımızda qeyd etdiyimiz kimi, klassik erməni xaçkarlarında xaçın ucları mütləq 3 çıxıntılı (yonca yarpağı motivi) olmalıdır. Fotodakı daş isə tamamilə Qafqaz Albaniyasının 2 çıxıntılı xaç fəlsəfəsinə əsaslanır.

Xaçın qollarının birləşdiyi künclərdə yerləşən yuvarlaq, qoç buynuzunu və ya bitki cücərtisini xatırladan dairəvi spiral hörüklər, İslamdan əvvəlki yerli alban-türk tayfalarının təbiət və kosmoqonik (günəşin dövrü) inanclarının izləridir. Erməni memarlığında belə xalça ornamenti tipli həndəsi və heyvani motivlər dominantlıq təşkil etmir.

Mətn hissəsində də etiraf olunduğu kimi, üzərində bütöv insan fiqurları olan bu daşlar qədim Alban və Türk-Qıpçaq qəbirüstü nişan daşlarıdır. Erməni Qriqorian kilsə kanonları xaç daşının üzərində bu cür şamanik və ya dünyəvi insan fiqurlarının çəkilməsini "bütpərəstlik qalığı" hesab edərək qətiyyətlə rədd edirdi. Bu ornamentlər daşın ermənilərə heç bir aidiyyətinin olmadığının ən böyük elmi sübutudur.

İkinci fotoşəkildə xaçın qollarının arasında qalan boşluqlara çox dayaz, səthi və əyri-üyrü xətlərlə erməni dilində bəzi hərflər (Ե, Կ, Ր, Տ və s.) cızılıb.

Orijinal orta əsr erməni və ya alban kitabələrində yazılar daş ustası (bənna) tərəfindən xüsusi çəkic və qələmlə, dərin, düzbucaqlı və nizami sətirlərlə oyulurdu. Buradakı hərflər isə daşın öz orijinal relyefindən tamamilə fərqlənir. Onlar naxışların sıxlığı sıxışdırılaraq divar hörgüsündən sonra (və ya XIX əsrdə Alban kilsəsi mənimsənilərkən) iti uclu metal alətlə daşın boş qalan səthinə səthi şəkildə qazınaraq əlavə edilib. Müəlliflər o hərflərin içini qırmızı rənglə boyayıblar ki, daşla eyni dövrdə yazıldığı təəssüratı yaransın.

Bu görüntülər (səh. 75) erməni iddialarını kökündən ifşa edən ən böyük vizual maddi sübutdur. Daşlar ornament etibarilə üzərində insan fiqurları və 2 çıxıntılı xaçlar olan qədim Alban-türk məzar daşlarıdır. Erməni separatçıları bu qədim alban daşlarını kilsə divarına hörərək, boşluqlarına səthi erməni hərfləri cızıb, üzərini isə müasir qırmızı-göy kimyəvi boyalarla rəngləyərək dünyaya "Artsaxın qədim erməni maddi irsi" kimi sırımağa çalışıblar.

Mövzunu davam etdirərək, rastlaşdığımız digər saxtakarlıq nümunəsini də analiz edək. Təqdim etdiyimiz bu iki fotoşəkil (səhifə 76), kataloq müəlliflərinin "Orta əsr erməni qəbir daşları" kimi təqdim etməyə çalışdığı, lakin üzərindəki təsvirlərlə erməni mədəniyyətinə tamamilə zidd olan və birbaşa qədim alban-türk köçəri irsini sübut edən nümunələrdir.

Atlı və oxatan təsviri – xalis türk-köçəri totem irsi

Daşın sol tərəfində at üzərində oturmuş bir döyüşçü (çoban/atlı köçəri), onun sağ tərəfində isə əlində silah (böyük ehtimalla ox-yay və ya qılınc) tutan ikinci bir ayaqüstə duran insan silueti həkk olunub.

Niyə ermənilərə aidiyyatı yoxdur? Erməni Qriqorian kilsəsinin qəbiristanlıq qanunlarına və teoloji təfəkkürünə görə, məzar daşlarının üzərinə bu cür dünyəvi, hərbi və heyvani (at, silah) rəsmlərin çəkilməsi qadağan idi. Ermənilərdə qəbir daşları yalnız dini mətnlərdən və xaç oymalarından ibarət olurdu.

Məzar daşlarının üzərinə at, qoç, silah və ov təsvirlərinin həkk edilməsi –qədim Türk-Oğuz, Qıpçaq və qədim Alban tayfalarının ən təməl dəfn adətidir. Bu təsvir ölən şəxsin igid döyüşçü, tayfa başçısı və ya mahir ovçu olduğunu göstərirdi (Oxşar atlı qəbirlər Naxçıvanda, Laçında və Kəlbəcərdə kütləvi şəkildə mövcuddur).

Şəklin sağ alt küncündə torpağa dik qoyulmuş yarımçıq daş parçası var. Üzərindəki xaçın qollarının uclarında yenə birmənalı olaraq iki çıxıntılı (qaranquş quyruğu) Alban xaç modeli görünür. Ermənilərə aid 3 çıxıntılı yonca yarpağı formasından əsər-əlamət yoxdur.

Daşın yuxarı hissəsinə erməni əlifbası ilə yazılmış o sətirlərin olduğu sahə divarın ümumi ağ səthindən fərqli olaraq süni şəkildə qara rənglə (və ya hislə) doldurulub. Bu, yazıların daşın orijinal atlı təsviri ilə eyni dövrdə usta tərəfindən deyil, XIX əsrdə Alban kilsəsi mənimsənilərkən daşın boş qalan üst hissəsinə sonradan qazıldığını və fərqi gizlətmək üçün rəngləndiyini vizual olaraq sübut edir.

Həyat ağacı və "qoç" motivli Alban daşı

Bu böyük düzbucaqlı daş blok isə regional Qarabağ-Alban memarlığının nümunəsidir və daxili ornamentləri erməni “memarlıq məktəbi”nə tamamilə ziddir. Daşın ən üst kənarı boyunca uzanan bir-birinə keçmiş dairəvi dalğalı naxışlar (şəbəkə) Azərbaycan memarlıq və sənətkarlıq məktəbinin (xüsusilə Qarabağ xalçaçılıq naxışlarının) və orta əsr Alban daş oymalarının fərqləndirici möhürüdür. Daşın sol tərəfində buynuzlu heyvan (öküz və ya qoç) və onun önündə dayanan insan təsviri var. Bu simvolika xristianlıqdan əvvəlki qədim alban tayfalarının Ay və Günəş kultuna, həmçinin totem inanclarına əsaslanır.

Bir sözlə, səhifə 76-da qəbir daşlarının üzərindəki atlı, silahlı insan, oxatan və qoç/öküz təsvirlərinin erməni mədəniyyətinə heç bir aidiyyəti yoxdur. Bu elementlər birmənalı olaraq Qarabağın qədim Türk-Oğuz köçəri mədəniyyətinin və yerli Qafqaz Albaniyası icmalarının ortaq tarixi irsinin maddi sübutlarıdır. Ermənilər bu daşları mənimsəmək üçün üst hissələrinə sonradan səthi erməni yazıları daxil edib altını qaraldaraq öz kitab-kataloqlarına daxil ediblər.

Növbəti fakt: Fotonun sağ küncündə “Müqəddəs Stepan kilsəsi (1673)” yazıldığı görünür.

Təqdim etdiyimiz bu fotoşəkil (səhifə 89), kataloq müəlliflərinin növbəti vizual və elmi fırıldaqlarını, iki böyük saxtakarlıq faktını ifşa edən faktdır.

Əvvəla, ermənilərin "Müqəddəs Stepanos kilsəsi (1673)" kimi qeydiyyata aldıqları bu bina klassik xristian yeparxiya memarlığına tamamilə ziddir və İslam/Şərq mülki-dini memarlıq kanonlarına əsaslanır.

Binanın sağ tərəfində divar boyu uzanan tağlı keçidlər və onları saxlayan kütləvi dördbucaqlı sütunlar (pilonlar) İslam memarlığındakı cümə məscidlərinin daxili qalereya sisteminin və ya orta əsr Azərbaycan karvansaralarının interyerinin eynisidir. Xristian kilsələrində, xüsusilə erməni qriqorian memarlığında daxili fəza belə asimmetrik və geniş şərq tağları ilə bölünmür.

Divarların tamamilə bəzəksiz, naxışsız, primitiv əhəng suvağı ilə qapadılması və daxildə heç bir xristian dini atributunun (ikonostat, freska, xor yeri) olmaması binanın ilkin olaraq müsəlman ibadətgahı (məscid) və ya xanlıqlar dövrünə aid mülki tikili (anbar/ictimai bina) olmasından xəbər verir.

Tam mərkəzdə, divarın ortasında yerləşən kiçik pəncərə və onun yerləşmə forması məscidlərdəki mehrab və minbər yerləşməsini xatırladır. Ermənilər işğal dövründə bu qədim İslam/Azərbaycan memarlıq binasını içəridən təmizləyib, divarına "Müqəddəs Stepanos" adı yapışdıraraq kilsə kimi sənədləşdiriblər. Binanın daxilində (sol tərəfdə) müasir dəmir çarpayının / kənd oturacağının atılıb qalması da buranın kilsə kimi yox, sıravi bir sığınacaq/anbar kimi istifadə edildiyini göstərir.

Fotodakı ikinci saxtakarlıq nümunəsi sol tərəfdə göstərilən “xaçkar”dır. Bu əşya heç bir memarlıq emalından keçməmiş, tamamilə təbii formalı, kənarları dairəvi olan sıravi bir çay daşı və ya dərə qayasından qopmuş əhəngdaşı parçasıdır. Orta əsrlərdə professional xaçkar və ya məzar daşları kəsilərkən daş müəyyən düzbucaqlı formaya salınır və üzərində relyefli oyma işləri aparılırdı.

Şəkildə ingiliscə rəqəmsal olaraq rəsmi şriftdə "Khachkar (12th-13th centuries)" yazılsa da, daşın üzərinə baxdıqda XII–XIII əsrlərə aid heç bir dərin daşyonma sənəti görünmür. Daşın hamar səthinə müasir iti uclu metal alətlə (məsələn, mismar və ya cızıcı bıçaqla) səthi şəkildə iki dənə əyri-üyrü xaç cizgisi cızılıb.

Əgər o cızmalar real olaraq 12-13-cü əsrlərə (800 il əvvələ) aid olsaydı, yumşaq çay daşının üzərindəki dayaz cızıqlar yağış suları və torpaq nəmi ilə çoxdan əriyib tamamilə hamarlanmalı idi. Cızıqların daxili kənarlarının hələ də təmiz və iti qalması sübut edir ki, kataloq müəllifləri kilsənin yaxınlığındakı tarladan tapdıqları sıravi bir çay daşının üzərinə özləri xaç şəkli cızaraq fotoşəklini çəkib kitaba "900 illik Artsax xaçkarı" deyə əlavə ediblər.

Belə faktlardan növbəti birini qeyd edək. Təqdim etdiyimiz növbəti material (səh. 96, NK2/125 nömrəli abidə) Xankəndi şəhərinin bir neçə kilometrliyində yerləşən Xanyurdu (kataloqda qondarma Khnatsakh) kəndi ərazisindəki xarabalıq haqqındadır.

Abidənin adı başlıqda rəsmən "Pahlul Church" (Bəhlul/Pəylul kilsəsi) kimi qeyd olunub.

Reallıq: Erməni dilində "Pahlul" və ya "Pəylul" ifadəsinin heç bir leksik mənası, kökü və tarixi dini qarşılığı yoxdur. Bu ad, Xankəndi yaxınlığındakı qədim və məşhur Azərbaycan türk tayfalarından biri olan "Pəylul" (Pəhlulu) elatının adıdır. XIX əsrə aid rus kameral təsvirlərində bu dərədə yerləşən qədim kəndin rəsmi adı Pəylul kəndi kimi qeyd olunub. Erməni müəlliflərin bu xarabalığı "Pahlul kilsəsi" adlandırması, tikilinin xalis Azərbaycan-türk tayfalarına məxsus tarixi coğrafiyada yerləşdiyinin rəsmi maddi sübutudur.

“Kilsə "Askeran" rayonunun "Khnatsakh" kəndində yerləşir”.

Reallıq: "Khnatsakh" adı ərazinin tarixi Azərbaycan adını silmək üçün işğal dövründə xəritələrə daxil edilmiş uydurma termindir. Bu kəndin rəsmi, tarixi və əzəli adı Azərbaycanın inzibati-ərazi bölgüsünə əsasən Xanyurdu kəndidir. Adından da göründüyü kimi, bura tarixən Qarabağ xanlarının şəxsi yaylaq, qışlaq və dincəlmə yurdu – xanın şəxsi mülkü olmuşdur.

Bu vizual mənzərə – birmənalı olaraq yerli Azərbaycan əhalisinin əsrlər boyu su və qaya kultu ilə bağlı ziyarət etdiyi, niyyət edib şam yandırdığı rəsmi bulaqüstü pir, ocaqdır. Erməni separatçıları işğal dövründə Pəylul elatına aid olan bu qədim Azərbaycan xalq pirini götürüb, üzərində heç bir xristian simvolu və erməni yazısı olmamasına rəğmən, "19-cu əsr kilsə xarabalığı" kimi öz kitablarına (NK2/125) daxil ediblər.

“Bu, yerli əhəngdaşıdan tikilmiş, uzunluğu 6.5 metr, eni 3.8 metr olan kiçik bir kilsədir”.

Reallıq: Müəlliflərin etiraf etdiyi bu miniatür ölçülər (cəmi 6 metr uzunluq, 3.8 metr en) kilsə binası üçün qeyri-mümkündür. Bu ölçülər dağlıq meşə ərazisində çobanların sığındığı sadə daş sığınacaqların, yardımçı kənd təsərrüfatı anbarlarının və ya qədim bulaqüstü tikililərin (tağların) ölçüsüdür. Binanın yuxarı fonundakı fotoya baxdıqda, divarların tamamilə kobud, yonulmamış, qırıq dağ daşlarından hörülməsi onun heç bir peşəkar kilsə memarlığı sənətinə aid olmadığını vizual olaraq təsdiqləyir.

Xanyurdu ərazisindəki bu obyekt qədim erməni kilsəsi deyil. O, adını Azərbaycan-türk tayfasından alan (Pəylul/Pahlul), yerli müsəlman əhalinin əsrlər boyu ziyarət etdiyi, işğal dövründə isə şamlar yandırılaraq "bərpa olunmuş kilsə xarabalığı" kimi sənədləşdirilmiş qədim Azərbaycan bulaqüstü pir/ocaq sahəsidir.

Oxşar iddiaya “Cüxtak (Əkiz) Kilsəsi” haqda səhifədə də (səh. 98) rast gəlirik.

Əslində bu daş tikili Xocalı rayonunun Almalı (kataloqda qondarma Khndzristan) kəndi ərazisində yerləşən və "Cuxtak (Əkiz) kilsəsi" (Jukhtak Church) kimi təqdim edilən növbəti xarabalıq haqqındadır.

Araşdırma aparılarkən bu cür fotolara rast gəldikcə "hansı əsasla buranın məscid, sinaqoq yox, məhz kilsə olduğu iddia olunur? Hansı əlamətlərə görə?" sualı yaranırdı.

Kilsə iddiasını təkzib edən memarlıq əlamətləri, daha sadə dillə desək niyə kilsə deyil?

Xristian memarlıq qaydalarına görə bir tikilinin "kilsə" və ya "kapella" (sovmə) sayılması üçün mütləq şəkildə müəyyən daxili strukturlar olmalıdır. Fotoda və mətndə isə bu əlamətlər yoxdur:

Birincisi, apsida (altar/mehrab qubbəsi) yoxdur. Hər hansı xristian ibadətgahının şərq tərəfində daxildən yarım-dairəvi və ya çoxbucaqlı formada dərin bir altar boşluğu (apsida) ucaldılmalıdır. Fotolara divarlar tamamilə düzbucaqlı kəsişir, heç bir kilsə altar tağı görünmür.

İkincisi, xristian simvolikası (epioqrafika) yoxdur. Tikilinin daxili və xarici divar daşlarının üzərində, pəncərə yerlərində heç bir xaç rəsmi, dini sənəd yazısı və ya erməni əlifbası ilə qeyd mövcud deyil.

Divarlar heç bir memarlıq emalından keçməmiş, çaydan və dağdan tapılan iri, kobud, formalaşdırılmamış qaya parçalarından və palçıq məhlulundan hörülüb. Bu üslub kilsə memarlığına deyil, qədim dağ kəndlərinin mülki tikililərinə (məsələn, sığınacaq, taxıl anbarı, heyvan pəyəsi və ya qalaça bünövrəsinə) aiddir.

Kataloq müəllifləri buranın məscid və ya sinaqoq olmadığını sübut edən heç bir elmi detal ortaya qoya bilmədikləri üçün növbəti manipulyasiya üsullarına əl atıblar. Mətndə yazılıb: "2012-ci ildə aparılan qazıntılar zamanı burada xaçkar fraqmentləri tapılıb". Bu, onların ən klassik metodudur. Ərazidə heç bir xristian əlaməti tapmayanda, işğal dövründə ətrafdakı alban məzarlıqlarından tapdıqları kiçik bir xaç daşı qırığını gətirib bu xarabalığın içinə atır və şəklini çəkib "baxın, burdan xaçkar çıxdı, deməli bura kilsədir" deyirlər.

Mətndə binanın yaranma dövrü başlıqda "18th century" (18-ci əsr) yazılıb. Lakin mətndə heç bir elmi əsas olmadan deyilir: "Güman edilir ki, burada 12-13-cü əsrlərdə kapella olub, 17-ci əsrə qədər işlənib". Bir tikilinin həm 18-ci əsrə aid olduğunu yazıb, həm də onu heç bir sübut olmadan 12-ci əsrə bağlamaq elmi cəhətdən absurddur.

Bəs, bu tikili əslində nə ola bilər? Obyektiv arxeoloji əlamətlərə görə bu uçuq tikili böyük ehtimalla aşağıdakı iki variantdan biridir:

1. Qədim Türk-Alban qalaçası/istehkamı: Mətndə divarların qalınlığının 115 santimetr (1 metrdən çox) olduğu qeyd edilir. Bu dərəcədə kütləvi və qalın divarlar kiçik bir kənd kilsəsi üçün tikilə bilməz. Bu cür qalın divar hörgüsü dağ keçidlərini qorumaq üçün yerli əhali tərəfindən ucaldılan qədim hərbi gözətçi məntəqələrinin (qalaçaların) təməl əlamətidir.

2.Yerli müsəlmanların "ocaq" və ya pir adlandırdıqları ziyarətgah: Sağ yuxarıdakı kiçik fotoda daş tağın daxilində (Pəylul pirində olduğu kimi) qara yanğın, kömür və his izləri aydın görünür. Bu o deməkdir ki, kəndin yerli Azərbaycan əhalisi əsrlər boyu bu daş quyunu/tağı müqəddəs ocaq (pir) hesab edərək daxilində od qalamış və ya niyyət şamları yandırmışlar. Ermənilər isə bu yerli ocaq sahəsini adsız xristian xarabalığı kimi sənədləşdiriblər.

“Kilsə "Khndzristan" kəndində yerləşir”

Reallıq: "Khndzristan" (ermənicə: alma məkanı) adı ərazinin rəsmi Azərbaycan adının birbaşa erməni dilinə hərfi tərcüməsidir. Bu kəndin rəsmi və tarixi adı Azərbaycanın inzibati-ərazi bölgüsünə əsasən Almalı kəndidir.

Müəlliflərin buranı məscid və ya sinaqoq deyil, məhz "kilsə" adlandırmasının heç bir elmi, memarlıq və ya epioqrafik əlaməti yoxdur. Fotoşəkildə görünən mənzərə – üzərində heç bir dini nişanə olmayan, tamamilə kobud daşlardan hörülmüş, qalınlığına görə qədim bir dağ istehkamına və ya yerli türk-alban ocağına (pirinə) aid ola biləcək adi kənd xarabalığıdır. Onlar sadəcə əraziyə erməni kimliyi vermək üçün buraya uydurma "Cuxtak kilsəsi" adı qoyublar.

Bu mövzuda aşkarladığımız digər fakt (səh. 111), Xocalı rayonunun Pirlər kəndi ərazisində yerləşən və kataloqda "Müqəddəs Astvatsatsin kilsəsi" (1800–1876-cı illər) kimi qeydiyyata alınmış uçuq-sökük bir bina xarabalığında aşkarlandı.

Binanın professional kilsə memarlığı ilə heç bir əlaqəsinin olmadığı açıq görünür. Binanın salamat qalmış fasad divarında bir ədəd düzbucaqlı böyük pəncərə və sağ kənarda bir qapı (giriş) yeri görünür. Pəncərənin və qapının yerləşmə simmetriyası, həmçinin binanın dördbucaqlı düz planı klassik kilsə tikintisinə deyil, XIX əsrdə Qarabağda tikilən adi mülki kənd evlərinə, bəy imarətlərinə və ya yardımçı təsərrüfat binalarına (anbarlara) aiddir.

Binanın arxa və ya yan divarını göstərən aşağıdakı fotoda damın bütövlükdə çökdüyü və tikilinin üst hissəsinin tamamilə qalın torpaq və yabanı ot təbəqəsi ilə örtüldüyü görünür. Bu cür damı torpaqla qapadılan və düz olan binalar Qarabağın və bütövlükdə Azərbaycanın qədim mülki memarlığına xas olan "Torpaq damlı kənd evləri" (dala) üslubudur. Erməni dini memarlığında dam mütləq şəkildə iki tərəfə maili (kirəmitli və ya daş örtüklü) ucaldılırdı.

Bu tikilinin "erməni kilsəsi" olduğunu iddia etmək üçün heç bir elmi, dini və ya vizual əlamət yoxdur. 

• Üst fotoda pəncərə və qapı tağlarının çərçivələri nisbətən yonulmuş ağ əhəngdaşı bloklarından yığılıb. Müəlliflər Qarabağdakı bütün tikililərdə rast gəlinən bu sıravi yerli inşaat texnikasını (künclərin və pəncərələrin yonulmuş daşla bərkidilməsini) "erməni memarlıq üslubu" kimi qələmə verirlər. Halbuki, bu bənnalıq qaydası XIX əsr Şuşa və Ağdam müsəlman memarlığında (məsələn, Ağdam imarətlərində) geniş tətbiq olunub.
• Binanın divarlarında, pəncərə kənarlarında, daxildə və ya xaricdə heç bir xaç oyma relyefi, dini nişanə, erməni əlifbası ilə yazı və ya kitabə mövcud deyil. Divarlar bütövlüklə yazısız və bəzəksiz yerli kobud daşlardan hörülüb.
• Aşağı fotonun sol kənarına diqqətlə baxdıqda – divarın künc daşı üzərinə qara boya ilə rəqəmsal olaraq "69" rəqəmi yazılıb. Bu, işğal dövründə separatçı rejimin ekspedisiya qrupunun gəlib kəndi gəzərkən tapdıqları bu adsız xarabalığın divarını boyayaraq ona qondarma qeydiyyat nömrəsi verməsinin əyani sübutudur.

Kataloq bu xarabalığı "1800–1876-cı illərə aid kilsə" kimi qeyd edib.

Reallıq: Bir kilsə binasının tikilmə tarixini "1800–1876" kimi 76 illik nəhəng bir zaman kəsiyində qeyd etmək, müəlliflərin əlində binanın real mənsubiyyətinə və tarixinə dair heç bir rəsmi sənədin, kitabənin və arxiv məlumatının olmadığının rəsmi etirafıdır. Onlar sadəcə daşların köhnəlmə dərəcəsinə baxıb ortaya təxmini bir XIX əsr rəqəmi atıblar.

Bu şəkil (səhifə 111) kataloqun əsassız mənimsəmə siyasətini növbəti dəfə ifşa edir. Fotoşəkillərdə görünən obyekt kilsə deyil. Bu tikili, üzərində heç bir dini və etnik nişanə olmayan, XIX əsrdə yerli Qarabağ memarlığı üslubunda (torpaq damlı) tikilmiş, sovet dövründən bəri isə tərk edilmiş adi kənd evi və ya yardımçı təsərrüfat anbarı xarabalığıdır. Müəlliflər kənddəki xristian abidəsi statistikasını süni şəkildə çoxaltmaq üçün bu adsız mülki xarabalığa da "Müqəddəs Astvatsatsin kilsəsi" adı qoyub öz kitablarına daxil ediblər.

Mağara, bulaq və dağ massivi nə vaxtdan abidə sayılır?

Bu sualı erməni müəlliflərin kataloq dedikləri saxtakarlıq toplusuna yığdıqları yüzlərlə, bəli məhz yüzlərlə “tarixi erməni mirası” ilə bağlı fakta ünvanlaya bilərik. Onlardan bəziləri təqdim edirik.

(ardı var)