Ölüm nisbəti 75% olan “Nipah virusu” ən təhlükəli heyvan mənşəli patogenlərdən biridir. ÜST, bu virusu, qlobal səhiyyə üçün prioritet təhdidlər siyahısına daxil edib. Bəs yeni pandemiya riski nə dərəcədə realdır? Gəlin faktlara nəzər salaq.
Qısa olaraq:
Ölüm nisbəti: 40–75%
Peyvənd: Mövcud deyil
Müalicə: Yalnız simptomatik
İnsanlara ötürülməsi: Mümkün, lakin məhduddur
Pandemiya riski: Aşağı
Azərbaycandakı vəziyyət: Yoluxma halları qeydə alınmayıb
Nipah virusu nədir?
Nipah virusu (NiV) “Paramyxoviridae” ailəsindən olan təhlükəli heyvan mənşəli virusdur və insanlara heyvanlardan ötürülür. Əsas təbii bazası Pteropus (uçan tülkülər) cinsinə aid meyvə yarasalarıdır.
Yayılma tarixçəsi və coğrafiyası
1999 – Malayziyada ilk epidemiya donuz fermalarında çalışanlar arasında baş vermişdir. 250-dən çox yoluxma və 100-dən çox ölüm halı qeydə alınmışdır.
2001–2025 – Demək olar ki, hər il Banqladeşdə mövsümi epidemiyalar baş verir.
2018–2023 – Hindistanda, xüsusən də Keralada dövri olaraq baş verən epidemiyalar.
Yoluxma halları harada qeydə alınıb?
Təsdiqlənmiş insan yoluxma hallarının olduğu ölkələr:
- Malayziya — ilk epidemiyanın episentri (1999)
- Banqladeş — 2001-ci ildən bəri müntəzəm epidemiyalar
- Hindistan — dövri epidemiyalar (Kerala ştatı)
- Sinqapur — kənardan ölkəyə gətirilən hallar
- Filippin — nadir hallarda rast gəlinən hallar
Virusun yalnız yarasalarda aşkarlandığı ölkələr:
Tayland, Kamboca, İndoneziya, Madaqaskar.
Virus təbiətdə insanlarda qeydə alınan yoluxma hallarından daha geniş yayılıb.
Virus necə ötürülür?
Nipah virusu üç əsas yolla ötürülə bilər:
- Heyvanlardan insanlara
Yoluxmuş heyvanlarla — donuzlar, yarasalar və ya onların bioloji mayeləri ilə birbaşa təmas.
- Çirklənmiş qida vasitəsilə
Yarasa ağız suyu və ya ifrazatı ilə çirklənmiş qidanın istehlakı. Ən çox yayılmış nümunələrdən virusa yoluxmuş yarasaların tüpürcəyi ilə çirklənmiş xurma şirəsi və bu heyvanların dişlədiyi və ya çirkləndirdiyi meyvələrdir (xüsusilə manqolar).
- İnsandan insana ötürülmə
Yoluxmuş şəxslə yaxın təmas yolu ilə bioloji mayelər — tüpürcək, bəlğəm, qan vasitəsilə.
Xəstəliyin simptomları və gedişi
İnkubasiya dövrü
Yoluxmadan 4-14 gün arası (nadir hallarda 45 günə çata bilər).
İlkin mərhələ (ilk 3-5 gün)
- Yüksək hərarət (38-40°C)
- Şiddətli baş ağrısı
- Öskürək və boğaz ağrısı
- Ürəkbulanma və qusma
- Əzələ ağrıları
Ağır forma (5-14 gündən sonra)
Xəstəlik irəlilədikcə aşağıdakılar vaş verir:
- Kəskin ensefalit (beynin iltihabı)
- Şüurun pozulması, dezorientasiya
- Qıcolmalar
- Koma
Ölüm halları
ÜST və Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin (CDC) məlumatına görə, ölüm nisbəti müalicə şərtlərindən və spesifik epidemiyanın səbəbindən asılı olaraq 40%-dən 75%-ə qədər dəyişir. Bu, elmə məlum olan virus infeksiyaları arasında ən yüksək göstəricilərdən biridir.
Müalicə və peyvəndlər
Bu gün mövcud olanlar:
Hazırda Nipah virusu üçün xüsusi bir müalicə və ya peyvənd yoxdur.
Xəstələrə yalnız dəstəkləyici qayğı göstərilir:
- Tənəffüs dəstəyi (lazım olduqda mexaniki ventilyasiya)
- Maye və elektrolit balansının qorunması
- Fəsadların simptomatik müalicəsi
Peyvəndin hazırlanması
Bir neçə peyvənd variantları klinik sınaqlardadır, lakin hələlik heç biri geniş istifadə üçün təsdiqlənməyib. Peyvəndin hazır olması üçün vaxt qeyri-müəyyən olaraq qalır.
Pandemiya Riski: Ekspert Qiymətləndirməsi
Virus niyə təhlükəli hesab olunur?
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı Nipah virusunu yüksək epidemiya potensialına malik patogen kimi təsnif edir. Səbəblər:
- Yüksək ölüm nisbəti (40–75%)
- Peyvəndin və ya spesifik müalicənin olmaması
- İnsandan insana ötürülmə qabiliyyətinin sübut edilməsi
- Yarasa populyasiyalarında geniş təbii rezervuar
Niyə qlobal pandemiya ehtimalı azdır?
Virusun yüksək təhlükəsinə baxmayaraq, vacib məhdudlaşdırıcı amillər mövcuddur:
- Virus insanlar arasında COVID-19 və ya qripə nisbətən xeyli az sürətlə yoluxur
- Yoluxma üçün xəstənin bioloji mayeləri ilə sıx təmas tələb edir
- Hava yolu ilə yayıldığına dair heç bir dəlil yoxdur
- İndiyə qədər baş vermis yoluxma halları kütləvi formaya keçməmiş lokallaşdırılıb və nəzarət altına götürülüb.
Digər viruslarla müqayisə
Nipah virusu:
Ölüm nisbəti 40–75%, insandan insana aşağı ötürülmə göstəriciləri var, hava yolu ilə ötürülməyə rast gəlinməyib.
COVID-19:
Ölüm nisbəti 1–3%, insandan insana yüksək ötürülmə göstəriciləri var, hava yolu ilə ötürülmə hallarına çox rast gəlinib.
Qrip:
Ölüm nisbəti 0,1%, həm təmasla, həm də hava yolu ilə çox yüksək ötürülmə göstəriciləri var.
Ekspert rəyi
Nipah virusu yüksək ölümlə nəticələnən lokal epidemiyalara səbəb ola bilər, lakin kütləvi ötürülmə qabiliyyəti məhdud olduğuna görə qlobal pandemiyanın riski hazırda aşağı hesab edilir.
Azərbaycandakı vəziyyət
Azərbaycan Səhiyyə Nazirliyinin rəsmi məlumatlarına görə, ölkədə Nipah virusuna yoluxma halı qeydə alınmayıb. Virus region üçün endemik deyil.
Niyə risk aşağıdır?
Əsas səbəb virus üçün təbii bazanın olmamasıdır. Əsas daşıyıcılar olan Pteropus yarasaları Zaqafqaziya bölgəsinə məxsus deyil. Endemik ərazilər Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada yerləşir.
Ehtiyat tədbirləri
Aşağı riskə baxmayaraq, lazımi tədbirlər görülmüşdür:
- Daimi sanitar və epidemioloji nəzarət
- Ölkəyə giriş məntəqələrində gücləndirilmiş müayinə
- Şübhəli halların diaqnozu və təcrid olunması üçün tibb müəssisələrinin hazırlığı
Yekun Qiymətləndirmə
Virusu təhlükəli edən faktorlar
- Məlum virus infeksiyaları arasında ən yüksək ölüm nisbəti (40–75%)
- Peyvəndin və ya spesifik müalicənin olmaması
- İnsandan insana ötürülmə qabiliyyəti
- Geniş təbii bazaların mövcudluğu
Pandemiya niyə az ehtimal olunur?
- Tənəffüs yolu virusları ilə müqayisədə insandan insana yoluxma zəifdir.
- Bütün yoluxma halları lokaldır və nəzarət altındadır.
- Hava yolu ilə ötürülmə yoxdur.
- İnfeksiya üçün yaxın təmas tələb olunur.
Azərbaycan üçün
- Xəstəlik halları qeydə alınmayıb
- Bölgədə virusun təbii bazaları yoxdur (Pteropus cinsinə aid yarasalara Cənubi Qafqazda rast gəlinmir)
- Endemik zonalar Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada yerləşir
- Səhiyyə sistemi şübhəli halları müəyyən etməyə hazırdır
Nəzarətin vəziyyəti
Nipah virusu ÜST-nin Tədqiqat və İnkişaf Proqramının potensial epidemiyalara hazırlıq üçün qlobal təşəbbüs olan “Blueprint for R&D”-nin prioritet patogenlər siyahısına daxil edilmişdir. Bu o deməkdir ki, beynəlxalq ictimaiyyət virusu daim izləyir və diaqnostika, müalicə və profilaktika vasitələri hazırlamaq üzərində işləyir.
Nəticə
Nipah virusu pandemiya deyil. ÜST-ün nəzarəti altında təhlükəli heyvan mənşəli patogendir və yüksək ölüm nisbəti (40-75%) olan yerli epidemiyalara səbəb ola bilər.
Qlobal pandemiyanın riski virusun insanlar arasında geniş yayılma qabiliyyətinin məhdud olması səbəbindən aşağı qiymətləndirilir.
Azərbaycan üçün təbii bazaların olmaması və endemik ərazilərdən coğrafi məsafəsi səbəbindən risk minimaldır.
Mənbələr
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST):
- WHO Fact Sheet — Nipah virus
- WHO — Nipah virus infection
- WHO Disease Outbreak News
ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət Mərkəzləri (CDC):
- CDC — About Nipah Virus
- CDC — Clinical Overview
Ümumdünya Heyvan Sağlamlığı Təşkilatı (WOAH):
